‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’, ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’, ‘જો જીતા વહી સિકંદર’, ‘ફના’ અને ‘હમ તુમ’ જેવી ફિલ્મોનું સંગીત આપનાર લલિત પંડિત સાંઈ બાબાને સમર્પિત ભક્તિ ગીત ‘સાઈ નામ સાંચા’ લઈને આવ્યા છે. આમાં હરિહરન, ઉદિત નારાયણ, શાન, જાવેદ અલી, બેલા શેંડેની સાથે નવી પેઢીના કલાકારોને પણ તક મળી છે. દિવ્ય ભાસ્કર સાથેની વાતચીતમાં તેમણે નવા ભજન, 90ના દાયકાના સંગીત, દીકરાઓના કરિયર, શાહરુખ ખાન અને આજની મ્યુઝિક ઇન્ડસ્ટ્રી પર વાત કરી. પ્રશ્ન: તમે રોમેન્ટિક ગીતોથી લોકોના દિલ જીત્યા. હવે સાંઈ બાબા પર ભક્તિ ગીત ‘સાઈ નામ સાંચા’ લઈને આવ્યા છો. તેને બનાવવાનો વિચાર કેવી રીતે આવ્યો? શું તેની પાછળ કોઈ અંગત અનુભવ કે આસ્થા જોડાયેલી છે? જવાબ: હું અને મારી પત્ની અવારનવાર સાંઈ બાબાના મંદિરે જઈએ છીએ. ઘણા સમયથી મન હતું કે સાંઈ બાબા માટે એવું કંઈક બનાવવામાં આવે, જે માત્ર ગીત નહીં, પરંતુ શ્રદ્ધાનો ભાવ હોય. તે જ દરમિયાન મારા બંને દીકરાઓ સંગીત ડિરેક્શનમાં આગળ વધી રહ્યા હતા. તેમણે તાજેતરમાં ફિલ્મ ‘આલ્ફા’નું સંગીત તૈયાર કર્યું છે. એક પિતા તરીકે મેં વિચાર્યું કે તેમના નવા પ્રવાસની શરૂઆત સાઈ બાબાના આશીર્વાદથી થાય. આ જ ભાવના આ ભજન પાછળ રહી. ધૂન તૈયાર થતાં મને તે ગમી અને લાગ્યું કે તેને રેકોર્ડ કરીને લોકો સુધી પહોંચાડવું જોઈએ. પ્રશ્ન: આ ભજનમાં ઘણા મોટા સિંગર્સની સાથે નવા સિંગર્સ પણ છે. તેનું શું કારણ રહ્યું? જવાબ: હું ઇચ્છતો હતો કે આ માત્ર મોટા નામોવાળું આલ્બમ ન બને. તેમાં હરિહરન, ઉદિત નારાયણ, શાન, જાવેદ અલી અને બેલા શેંડેની સાથે નવા અવાજોને પણ તક આપવામાં આવી. મીના મંગેશકરની પૌત્રી સાંજલી, મારા ભાઈના દીકરા સ્વર અને સારિકા કંસારાએ પણ ગાયું છે. સ્વર પંડિત જસરાજના છેલ્લા શિષ્યોમાંના એક રહ્યા છે. મારું માનવું છે કે સંગીત ત્યારે જ આગળ વધશે, જ્યારે નવી પ્રતિભાઓને મોટા કલાકારો સાથે મંચ મળશે. પ્રશ્ન: આજકાલ ભક્તિ સંગીત પણ ઘણું કોમર્શિયલ થઈ ગયું છે. તમે તેને કયા દૃષ્ટિકોણથી બનાવ્યું? જવાબ: મેં આ ભજનને ક્યારેય કોમર્શિયલ પ્રોજેક્ટ માન્યો નથી. તેને પૂરી શ્રદ્ધાથી બનાવ્યું. આખો ખર્ચ પણ મેં જાતે ઉઠાવ્યો. ઘણા લોકોએ મોટી મ્યુઝિક કંપની સાથે રિલીઝ કરવાની સલાહ આપી, પરંતુ ત્યાં ઘણા સૂચનો આવવા લાગે છે કે, કયા સિંગરને લેવો. હું મારી રચનાત્મક સ્વતંત્રતા સાથે સમાધાન કરવા માંગતો ન હતો. આ ફિલ્મનું ગીત નહોતું, તેથી મને જે યોગ્ય લાગ્યું તે જ કર્યું. મારો ઉદ્દેશ્ય હતો કે આ ભજન સાંઈ મંદિરોમાં વાગે અને લોકોને શાંતિ આપે. પ્રશ્ન: જતીન-લલિતની જોડીએ 90ના દાયકાને યાદગાર બનાવ્યો. આજે પાછળ વળીને જોઈએ છીએ તો સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ શું લાગે છે? જવાબ: ખૂબ સંતોષ થાય છે. અમે ફક્ત હિટ ગીતો જ નહીં, પરંતુ એવું સંગીત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો જે વર્ષો સુધી જીવંત રહે. આજે નવી પેઢી પણ ‘પહેલા નશા’, ‘તુજે દેખા તો’, ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ અને ‘ચાંદ છુપા બાદલ મેં’ સાંભળે છે, ત્યારે લાગે છે કે મહેનત સફળ થઈ. ઘણા લોકો કહે છે કે આર.ડી. બર્મન પછી કલ્ટ સંગીતમાં જતીન-લલિતનું નામ પણ સામેલ છે. આ સાંભળીને ખુશી થાય છે. પ્રશ્ન: જો આજે ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’ કે ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’નું સંગીત બનાવવું હોય, તો શું તે તેવું જ હશે કે મુશ્કેલ હશે? જવાબ: તે સમયે પણ તે સરળ નહોતું. અમે દરેક ધૂન પર કલાકો સુધી મહેનત કરી. કોઈ અરેન્જર પર નિર્ભર રહેતા નહોતા. દરેક નોટ અને ઓર્કેસ્ટ્રેશન જાતે તૈયાર કરતા હતા. આ જ કારણે અમારા સંગીતની ઓળખ બની. આજે પણ આવું સંગીત બની શકે છે, પરંતુ તેના માટે ડિરેક્ટરનું તેવું વિઝન અને પ્રોડ્યુસરનો ભરોસો જરૂરી છે. ફક્ત સારો સંગીતકાર હોવું પૂરતું નથી. પ્રશ્ન: શું આજે પણ નિર્દેશકો 90ના દાયકા જેવું સંગીત માંગે છે? જવાબ: ચોક્કસ. આજે પણ ઘણા નિર્દેશકો તેવી જ મેલોડીની માંગ કરે છે. પરંતુ કામ શરૂ થતાં જ કંઈક નવું ઉમેરવાની વાત કરે છે. આ જ સૌથી મોટો પડકાર છે. ફિલ્મ સંગીતમાં પોતાનું નહીં, નિર્દેશકના વિઝન મુજબ કામ કરવું પડે છે. એટલે ફિલ્મ સંગીત સૌથી મુશ્કેલ કામ છે. પ્રાઇવેટ મ્યુઝિક કે ભજનમાં પોતાની વિચારસરણી મુજબ કામ કરી શકાય છે, પરંતુ ફિલ્મોમાં નહીં. પ્રશ્ન: આજના સંગીતમાં તમને સૌથી વધુ કઈ વસ્તુનો અભાવ અનુભવાય છે? જવાબ: મને લાગે છે કે આજે સૌથી વધુ અભાવ સારા ગીતકારોની છે. પહેલાં આનંદ બક્ષી અને મજરુહ સુલતાનપુરી જેવા મોટા લેખકો હતા. તેમના શબ્દોમાં ઊંડાણ હતું. આજે સારા સંગીતકાર અને સિંગર્સ છે, પરંતુ તેવી લેખની ઓછી જોવા મળે છે. મજબૂત શબ્દો ધૂનની અસરને વધુ વધારી દે છે. પ્રશ્ન: કરિયરનું સૌથી મુશ્કેલ ગીત કયું રહ્યું, જેના પર સૌથી વધુ મહેનત કરવી પડી? જવાબ: જો એક ગીતનું નામ લઉં તો તે ‘પહેલા નશા’ છે. તે સમયે અમે ઇન્ડસ્ટ્રીમાં નવા હતા. ઘણા લોકો અમારી કામ કરવાની રીતથી સહમત ન હતા અને નવી વિચારસરણી સ્વીકારતા ન હતા. તે ગીતમાં ઘણી મહેનત કરવી પડી. ‘પહેલા નશા’નું આખું અરેન્જમેન્ટ મેં પોતે કર્યું હતું. તે સમયે કોઈ અરેન્જર નહોતું. મારા મગજનો તે જ સાઉન્ડ રેકોર્ડ થયો. કદાચ આ જ કારણ છે કે આજે પણ તે ગીત તેવું જ અનુભવાય છે. મારું માનવું છે કે કેટલાક ગીતો ફરીથી બની શકતા નથી અને ‘પહેલા નશા’ અમારા માટે આવું જ ગીત છે. પ્રશ્ન: શું ક્યારેય એવું લાગ્યું કે કોઈ ગીત વધુ સારું બનાવી શકાયું હોત? જવાબ: એવા ઘણા ગીતો છે. આજે પણ તેમને સાંભળું છું તો લાગે છે કે કેટલીક વસ્તુઓ વધુ સારી થઈ શકી હોત. ઘણી વાર ટેકનિકલ કારણોસર અથવા સાથે કામ કરનારા લોકોના કારણે એવું પરિણામ ન મળ્યું જેવું અમે ઇચ્છતા હતા. પરંતુ આ જ સંગીતની સુંદરતા છે. દરેક ગીત કંઈક નવું શીખવીને જાય છે. પ્રશ્ન: શાહરૂખ ખાન સાથે તમારી બોન્ડિંગ કેવી રીતે બની? જવાબ: અમારી અને શાહરુખ ખાનની શરૂઆત લગભગ એકસાથે થઈ હતી. અમારી શરૂઆતની મોટી ફિલ્મોમાં ‘રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન’ હતી અને શાહરુખ પણ તે જ સમયગાળામાં કારકિર્દી બનાવી રહ્યા હતા. ત્યાંથી સંબંધ બન્યો. ત્યારબાદ તેમની દરેક ફિલ્મમાં હું અને જતિન અમારું શ્રેષ્ઠ કામ આપવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. કદાચ આ જ કારણોસર અમે તેમની ફિલ્મો માટે સૌથી વધુ મહેનત કરતા હતા. પ્રશ્ન: શાહરુખ ખાન શું મ્યુઝિક સિટિંગમાં પણ સામેલ થતા હતા? જવાબ: ચોક્કસ. ફક્ત શાહરુખ જ નહીં, જૂહી ચાવલા પણ બેઠકોમાં આવતી હતી, કારણ કે તે પ્રોડક્શન સાથે સંકળાયેલી હતી. ઘણા દિવસો સુધી ગીતો પર ચર્ચા થતી હતી. અમે ધૂન સંભળાવતા અને તેઓ સૂચનો આપતા હતા. શાહરુખની સૌથી મોટી ખાસિયત એ હતી કે, જો તેમને કોઈના પર ભરોસો થઈ જાય તો પૂરો વિશ્વાસ કરતા હતા. ઘણી વાર તેઓ કહેતા હતા, ‘જો તમને લાગતું હોય કે આ સાચું છે, તો કરો.’ એક કલાકાર માટે આનાથી મોટો ભરોસો હોતો નથી. પ્રશ્ન: શાહરુખ, આમિર અને સલમાન સાથે કામ કરવાનો અનુભવ કેટલો અલગ હતો? જવાબ: ત્રણેયની પોતાની શૈલી હતી, પરંતુ ત્રણેય સંગીતને ગંભીરતાથી લેતા હતા. શાહરુખ સાથે સૌથી વધુ ફિલ્મો કરી, તેથી તેમની સાથે ભાવનાત્મક સંબંધ બંધાઈ ગયો. આમિર ખાન દરેક ગીતને ધ્યાનથી સાંભળતા હતા. સલમાન ખાન પણ સંગીતમાં રસ લેતા હતા. અજય દેવગણ અને સની દેઓલ પણ તેમના સંગીત પ્રત્યે સજાગ રહેતા હતા. મોટા કલાકારો પણ ગીતો પર એટલું જ ધ્યાન આપે છે, જેટલું દિગ્દર્શક. પ્રશ્ન: શું ક્યારેય કલાકારો એ પણ જણાવતા હતા કે કયા સિંગર પાસે ગીત ગવડાવવું જોઈએ? જવાબ: હા, ઘણી વાર કલાકારોના સૂચનો સાચા સાબિત થતા હતા. રાની મુખર્જી ઈચ્છતી હતી કે તેમના ગીતો અલકા યાજ્ઞિક ગાય, કારણ કે તેમનો અવાજ તેમના પર સૌથી વધુ અનુકૂળ આવતો હતો. અમે ‘હમ તુમ’માં આ જ કર્યું અને પરિણામ શાનદાર રહ્યું. ફિલ્મ સંગીત ટીમવર્ક છે. કલાકારની વાત સાચી લાગે તો તેને ચોક્કસ માનવી જોઈએ. પ્રશ્ન: પહેલા લાઇવ રેકોર્ડિંગ થતી હતી, હવે બધું ડિજિટલ થઈ ગયું છે. કેટલો ફરક આવ્યો છે? જવાબ: ઘણો મોટો ફરક આવ્યો છે. પહેલાં સ્ટુડિયોમાં 100 થી 200 મ્યુઝિશિયન એકસાથે રેકોર્ડિંગ કરતા હતા. એક વ્યક્તિની ભૂલ પર આખી રેકોર્ડિંગ ફરીથી કરવી પડતી હતી. એટલે દરેક કલાકાર પૂરી તૈયારી અને રિયાઝ સાથે આવતો હતો. આજે ટેકનોલોજી સરળ થઈ ગઈ છે. ભૂલ થવા પર લોકો પછીથી સુધારવાનું વિચારે છે. આનાથી તૈયારી અને અનુશાસન પર અસર પડી છે. લાઇવ રેકોર્ડિંગની ઊર્જા આજે પણ મને યાદ આવે છે. પ્રશ્ન: શું આજના સંગીતકારોને પહેલાં જેવી આઝાદી મળે છે? જવાબ: ના, મને એવું નથી લાગતું. આજના સંગીતકારો પ્રતિભાશાળી છે, પરંતુ તેમને એટલી રચનાત્મક સ્વતંત્રતા નથી મળતી, જેટલી અમને મળી હતી. આજે પ્રોડ્યુસર, મ્યુઝિક કંપની અને બીજા અભિપ્રાય આપનારા લોકો વચ્ચે આવી જાય છે. આનાથી ઘણીવાર સંગીતની મૂળ વિચારધારા બદલાઈ જાય છે. સારું સંગીત ત્યારે જ નીકળે છે, જ્યારે સંગીતકાર પર ભરોસો કરવામાં આવે. પ્રશ્ન: AI ના યુગમાં શું તમને લાગે છે કે સંગીતકારની ભૂમિકા બદલાવાની છે? જવાબ: ટેકનોલોજીને રોકી શકાતી નથી. જ્યારે અમે ઇન્ડસ્ટ્રીમાં આવ્યા હતા, ત્યારે પણ નવી ટેકનોલોજી આવી રહી હતી. અમારે તેને શીખીને અમારા કામનો ભાગ બનાવવો પડ્યો. AI પણ તે જ બદલાવનો એક ભાગ છે. અસલી વાત એ છે કે તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો. જો વિચાર, ધૂન અને સંવેદનાઓ મજબૂત હોય તો કોઈ ટેકનોલોજી તેમને ખતમ કરી શકતી નથી. ટેકનોલોજી માત્ર એક માધ્યમ છે, સંગીતનો આત્મા આજે પણ માણસના અંદરથી નીકળે છે. પ્રશ્ન: આજના નવા સંગીતકારોમાં કેટલું ભવિષ્ય જુઓ છો? જવાબ: આજના છોકરાઓમાં ટેલેન્ટનો અભાવ નથી. સમસ્યા માત્ર એટલી જ છે કે તેમને અમારી જેમ ખૂલીને કામ કરવાની આઝાદી મળતી નથી. અમારા સમયમાં ડિરેક્ટર્સ અને પ્રોડ્યુસર્સ અમારા પર ભરોસો કરતા હતા. આજે સંગીત બનતા પહેલા જ ઘણા મંતવ્યો આવવા લાગે છે. આનાથી સંગીતકારનો આત્મવિશ્વાસ પ્રભાવિત થાય છે. જો ખુલ્લું વાતાવરણ મળે તો આજની પેઢી પણ યાદગાર સંગીત બનાવી શકે છે. પ્રશ્ન: તમારા દીકરાઓ રોહાંશ અને અબીર પંડિત હવે સંગીત ડિરેક્શન કરી રહ્યા છે. તેમને શું સલાહ આપો છો? જવાબ: મારા બંને દીકરાઓ બાળપણથી સંગીત શીખતા આવ્યા છે. બંને ગાય છે અને ઘણા વાદ્યો વગાડે છે. વર્ષો સુધી તેમણે મારા લાઇવ શોમાં મારી સાથે કામ કર્યું. હવે તેઓ પોતે સંગીત બનાવી રહ્યા છે. તેમણે ફિલ્મ ‘આલ્ફા’નું સંગીત તૈયાર કર્યું છે. મને તેમના કામ પર ગર્વ છે. હું તેમને કહું છું કે, કોઈની નકલ ન કરો. પોતાનું સંગીત બનાવો, પોતાની ઓળખ બનાવો. તેમનું સંગીત અમારી પેઢીથી અલગ છે અને આ જ સારી વાત છે. હું તેમની સાથે બેસીને તેમનું કામ સાંભળું છું અને ઘણી વાર તેમની પાસેથી નવી વસ્તુઓ શીખું છું. પ્રશ્ન: હવે આગળ તમારા કયા-કયા પ્રોજેક્ટ આવવાના છે? જવાબ: હવે હું ઇન્ડિપેન્ડન્ટ મ્યુઝિક પર વધુ કામ કરવા માંગુ છું. ફિલ્મોની સાથે એવા ગીતો બનાવવા માંગુ છું, જ્યાં સંપૂર્ણ રચનાત્મક સ્વતંત્રતા હોય. ‘સાઈ નામ સાંચા’ તે દિશામાં શરૂઆત છે. આગળ પણ આવા ઘણા પ્રોજેક્ટ લઈને આવીશ. પ્રશ્ન: તમારા ગુરુ કોણ છે? જવાબ: મારા અને જતિનના સૌથી મોટા ગુરુ અમારા પિતા પંડિત પ્રતાપ નારાયણ હતા. તેમણે અમને સંગીત શીખવ્યું. અમે પાંચમી પેઢીથી સંગીત સાથે જોડાયેલા છીએ. અમારો પરિવાર શાસ્ત્રીય સંગીતની પરંપરામાંથી આવે છે. જે શીખ્યા, તે તેમના પાસેથી શીખ્યા. આજે પણ માનું છું કે દરેક કલાકારનો ગુરુ હોવો જોઈએ. શીખવું ક્યારેય પૂરું થતું નથી. પ્રશ્ન: તમે તમારા ગુરુને ગુરુ દક્ષિણામાં શું આપ્યું હતું? જવાબ: સાચું કહું તો મેં મારા પિતાને શું આપ્યું હશે? તેમણે આખી જિંદગી અમને જ આપ્યું. ‘ગંડા બંધન’ના સમયે પરંપરા અનુસાર નાળિયેર અને મીઠાઈ ચઢાવી હતી. પરંતુ અસલી ગુરુ દક્ષિણા એ જ છે કે ગુરુના શિક્ષણનું સન્માન કરીએ અને તેને આગળ વધારીએ. હું આજે પણ તે જ પ્રયાસ કરું છું. પ્રશ્ન: તમે ‘ગંડા બંધન’નો ઉલ્લેખ કર્યો. આ પરંપરા શું હોય છે? જવાબ: અમારા અહીં જ્યારે ગુરુ કોઈ શિષ્યને ઔપચારિક રીતે સ્વીકારે છે, ત્યારે તેને ‘ગંડા બંધન’ કહે છે. મારા પિતાજીએ મારો અને જતિનનો ગંડો બાંધ્યો હતો. તેઓ કહેતા હતા કે જ્યાં સુધી ગુરુ શિષ્યને ઔપચારિક રીતે સ્વીકારતા નથી, ત્યાં સુધી તેમના પૂરા આશીર્વાદ મળતા નથી. ગંડો બંધાયા પછી જીવનભર ગુરુના શિષ્ય રહે છે. આ માત્ર દોરો નથી, પરંતુ ગુરુ અને શિષ્ય વચ્ચે વિશ્વાસ અને સમર્પણનો સંબંધ છે. પ્રશ્ન: છેલ્લે પોતાના પ્રશંસકોને શું કહેવા માંગશો? જવાબ: ‘સાઈ નામ સાંચા’ રિલીઝ કરવું મારા માટે સંતોષની વાત છે. આશા છે કે આ ભજન લોકોને શાંતિ આપશે. હું બધા શ્રોતાઓનો આભાર માનું છું કે તેમણે છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી અમારા સંગીતને પ્રેમ આપ્યો. એ જ પ્રેમની કારણે આજે પણ નવા ઉત્સાહ સાથે સંગીત બનાવી રહ્યો છું. આશા છે કે આગળ પણ સારા ગીતો લઈને આવતો રહીશ.