કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નીએ ગયા મહિને સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડના દાવોસમાં વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (WEF) ના મંચ પરથી કહ્યું હતું કે દુનિયાની જૂની વ્યવસ્થા ‘તૂટી’ રહી છે. હવે મધ્યમ શક્તિવાળા દેશોને સાથે આવીને કામ કરવું પડશે. દાવોસમાં પોતાના ભાષણમાં કાર્નીએ ન તો ટ્રમ્પ પ્રશાસનનું નામ લીધું અને ન તો તે અમેરિકી ટેરિફનો ઉલ્લેખ કર્યો, જેના કારણે જૂની ગ્લોબલ સિસ્ટમ હચમચી ગઈ. પોતાના ભાષણમાં તેમણે ભલે સીધી રીતે ભારતનું નામ ન લીધું હોય, પરંતુ ઇશારો સ્પષ્ટપણે ભારત તરફ હતો. ભારત આ સમયે બે મોટા દબાણો વચ્ચે ઊભું છે. એક તરફ અમેરિકાની બદલાતી નીતિઓ છે તો બીજી તરફ ચીનની વધતી આક્રમકતા. આવા સંજોગોમાં ભારત હવે પરંપરાગત ભાગીદારોથી આગળ વધીને દુનિયાના બીજા ભાગોમાં નવા મિત્રો શોધી રહ્યું છે. ભારત-EUએ 18 વર્ષથી અટકેલી ડીલ પૂરી કરી આ ઘટનાના બરાબર એક અઠવાડિયા પછી, ભારતીય પીએમ મોદી નવી દિલ્હીમાં યુરોપિયન (EU)ના પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેન સાથે ઊભા હતા. બંનેએ લગભગ 18 વર્ષથી અટકેલા એક મોટા વેપાર કરારની જાહેરાત કરી, જેને તેમણે ‘મધર ઓફ ઓલ ડીલ્સ’ ગણાવ્યો. આ ડીલથી લગભગ 2 અબજ લોકોનું બજાર તૈયાર થશે. આ માત્ર વેપાર નથી, પરંતુ તે નવી આંતરરાષ્ટ્રીય સિસ્ટમનો એક ભાગ છે, જેમાં અમેરિકાની ભૂમિકા નબળી પડ્યા પછી બાકીના દેશો મળીને નવું માળખું ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ભારતની વિદેશ નીતિમાં બદલાવ આવી રહ્યો છે આજે ભારત એવા દેશોમાં શામેલ છે જેમના મંતવ્યો અને નિર્ણયો વૈશ્વિક રાજનીતિને પ્રભાવિત કરવા લાગ્યા છે. 140 કરોડની વસ્તી સાથે તે વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પણ જાપાન અને જર્મની સાથે વિશ્વના ટોપ-5માં શામેલ થઈ ગઈ છે, જોકે, માથાદીઠ આવક હજુ પણ આ દેશો કરતાં ઘણી ઓછી છે. વડાપ્રધાન મોદીની આત્મનિર્ભર ભારતની વિચારસરણી હવે થોડી નરમ પડતી દેખાઈ રહી છે. ભારતમાં લાંબા સમયથી એવી ધારણા રહી છે કે પોતાને સુરક્ષિત રાખવા માટે અન્ય દેશો સાથે વધુ આર્થિક જોડાણ ન હોવું જોઈએ. પરંતુ યુરોપ, કેનેડા અને અન્ય દેશો દલીલ કરતા રહ્યા છે કે સાથે મળીને વેપાર કરવાથી જ દેશો મજબૂત બને છે. ભારત-બ્રિટન વચ્ચે FTAથી બદલાવ શરૂ ભારત અને અન્ય મહત્વના દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં તેજી ગયા વર્ષે બ્રિટન સાથે થયેલા ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટથી દેખાવાની શરૂ થઈ. આ કરાર લાંબા સમયથી અટકેલો હતો. ત્યારબાદ ડિસેમ્બરમાં ઓમાન અને ન્યુઝીલેન્ડ સાથે પણ આવા જ મહત્વના કરારો કરવામાં આવ્યા. આ દ્વિપક્ષીય કરારો દર્શાવે છે કે ભારતની નીતિમાં બદલાવ આવી રહ્યો છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં જર્મની, જાપાન, યુએઈ અને સાઉદી અરેબિયાના મોટા નેતાઓ નવી દિલ્હી આવ્યા. દરેક મુલાકાતમાં ભારત સાથે સંબંધો આગળ વધારવાની વાત થઈ અને નવા કરારો કરવામાં આવ્યા. ફેબ્રુઆરીમાં બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિ લુલા દા સિલ્વા પણ ભારત આવવાના છે. આ પછી માર્ક કાર્ની પણ ભારત આવશે. એવી અપેક્ષા છે કે તેઓ માર્ચમાં કેનેડાના એક પ્રતિનિધિમંડળ સાથે નવી દિલ્હી આવશે અને વધુ એક વેપાર કરારને આગળ વધારશે. ટ્રમ્પના ટેરિફથી સંબંધો બગડ્યા ગયા વર્ષે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારતથી આવતા મોટાભાગના સામાન પર 50% ટેરિફ લગાવી દીધો હતો. આમાં અડધો વળતો ટેરિફ હતો અને અડધો રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાની સજા તરીકે લગાવવામાં આવેલો વધારાનો ટેક્સ હતો. અહીંથી ભારત-અમેરિકાના સંબંધોમાં બદલાવ શરૂ થયો. આ પહેલા 25 વર્ષો સુધી અમેરિકા અને ભારતના સંબંધો મજબૂત કરવાની કોશિશ થતી રહી હતી, ખાસ કરીને ચીનની વધતી તાકાતનો મુકાબલો કરવા માટે. જોકે ભારત, ચીન વિરુદ્ધ ખુલ્લેઆમ અમેરિકા સાથે ઊભા રહેવાથી ખચકાઈ રહ્યું હતું. સપ્લાય ચેઇનમાં ભારતની પકડ નબળી વોશિંગ્ટન સ્થિત બ્રુકિંગ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુશનના સિનિયર ફેલો તન્વી મદન અનુસાર, ભારત ઇચ્છતું હતું કે તે ચીન સાથે તે જ કરે જે ચીને પશ્ચિમી દેશો સાથે કર્યું. એટલે કે તેમની પ્રતિભા અને ટેકનોલોજી મેળવે અને પછી પોતે એક મજબૂત સ્પર્ધક બને. હવે આમાં ભારતની સૌથી મોટી ખામી એ છે કે દુનિયાની સપ્લાય ચેઇનમાં તેના હાથમાં કોઈ એવો મજબૂત પત્તો નથી, જેનાથી તે બીજાઓ પર દબાણ લાવી શકે. જેમ કે ચીન પાસે રેર-અર્થ ખનિજો છે, અથવા તાઇવાન અને નેધરલેન્ડ્સ પાસે એડવાન્સ ચિપ બનાવવાની ટેકનોલોજી છે, જેના કારણે બાકીના દેશો તેમના પર નિર્ભર રહે છે. ભારત પાસે હાલમાં આવું કંઈ નથી. આજે પરિસ્થિતિ એવી છે કે ચીનનો સામાન દુનિયાભરના બજારોમાં છવાયેલો છે અને ચીની સૈનિકો હિમાલયના તે ભાગમાં તૈનાત છે, જેના પર ભારત પોતાનો દાવો કરે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતને ચીનની સરખામણીમાં પહેલા કરતા વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થનની જરૂર છે. જો આ મદદ અમેરિકા પાસેથી ન મળે, તો પછી બીજા દેશોને આગળ આવવું પડશે. પાટા પર આવી રહ્યા છે ભારત-કેનેડાના સંબંધો કેનેડા સાથેનો નવો કરાર એક મોટો બદલાવ માનવામાં આવશે. ઓક્ટોબર 2024માં ભારત અને કેનેડાના સંબંધો ત્યારે બગડી ગયા હતા, જ્યારે વાનકુવર નજીક રહેતા એક શીખ અલગતાવાદીની હત્યાને લઈને બંને દેશોએ એકબીજાના ઘણા રાજદ્વારીઓને બહાર કાઢી મૂક્યા હતા. ત્યારબાદ જૂન 2025માં જ્યારે વડાપ્રધાન મોદી, માર્ક કાર્નીના આમંત્રણ પર આલ્બર્ટામાં યોજાયેલા G-7 શિખર સંમેલનમાં સામેલ થયા, ત્યારથી સંબંધોમાં સુધારો દેખાવા લાગ્યો હતો. તેના થોડા સમય પછી અમેરિકાના ટેરિફનો આંચકો લાગ્યો. EY ઇન્ડિયાના મુખ્ય નીતિ સલાહકાર ડી. કે. શ્રીવાસ્તવનું કહેવું છે કે જેટલા વધુ દેશો સાથે ભારતની ભાગીદારી હશે, તેટલો જ તે વૈશ્વિક ઉતાર-ચઢાવથી પોતાને સુરક્ષિત રાખી શકશે. જોકે, તે સ્પષ્ટ નથી કે અમેરિકી ટેરિફથી થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ અન્ય દેશો કેટલી કરી શકશે. અમેરિકા ભારતનું સૌથી મોટું બજાર અમેરિકા ભારતનું સૌથી મોટું બજાર છે અને 50% ટેરિફ લાગ્યા પછી ત્યાં ભારતના નિકાસમાં શરૂઆતના મહિનાઓમાં ભારે ઘટાડો આવ્યો. ગયા વર્ષે ભારતીય ચલણ ડોલરની સરખામણીમાં 7% નબળું પડ્યું. ભારતે તેની ભરપાઈ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સેક્ટર પર વધુ ધ્યાન આપીને કરી, કારણ કે તેના પર ટેરિફ લાગતો નથી. સાથે જ અન્ય દેશોમાં પણ પોતાનું બજાર વધાર્યું. પરિણામ એ આવ્યું કે કુલ મળીને ભારતનો નિકાસ ગયા વર્ષે વધી જ ગયો. આ નવા વેપાર કરારોની સાથે-સાથે દેશની અંદર થઈ રહેલા આર્થિક સુધારા ભારતને વધુ મજબૂતી આપી શકે છે. અર્થશાસ્ત્રી રજત કથુરિયા કહે છે, “ભારતમાં અવારનવાર સંકટને સુધારાની તક બનાવી લેવામાં આવે છે. જેમ છતમાંથી પાણી ટપકવા માંડે, તો આખું ઘર જ સમારકામ માટે તૈયાર કરી દેવામાં આવે છે.”