સાઉદી અરેબિયાએ બુધવારે અમેરિકા સાથે એક મહત્વપૂર્ણ પરમાણુ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ અંતર્ગત અમેરિકા, સાઉદી અરેબિયાને વીજળી બનાવવા માટે પરમાણુ ટેકનોલોજી આપશે. આ કરાર એવા સમયે થયો છે, જ્યારે સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ અને તણાવનો માહોલ છે. આ કરારને સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાનની મોટી રાજદ્વારી સફળતા માનવામાં આવી રહી છે. તેઓ છેલ્લા પાંચ વર્ષથી પણ વધુ સમયથી આ કરાર ઈચ્છી રહ્યા હતા. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ઇઝરાયલ સહિત અમેરિકાના ઘણા અધિકારીઓ અને ન્યુક્લિયર નિષ્ણાતો તેનો વિરોધ કરી રહ્યા હતા. તેમનું કહેવું હતું કે જો સાઉદી અરેબિયાને યુરેનિયમ સંવર્ધનની ટેકનોલોજી મળી જશે, તો ભવિષ્યમાં તે પરમાણુ હથિયારો બનાવવાની દિશામાં પણ આગળ વધી શકે છે. તેનાથી સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં પરમાણુ હથિયારોની નવી સ્પર્ધા શરૂ થવાનો ખતરો ઊભો થઈ શકે છે. સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન પહેલા પણ ઘણી વખત કહી ચૂક્યા છે કે જો ઈરાન પરમાણુ હથિયારો બનાવી લે છે, તો સાઉદી અરેબિયા પણ પરમાણુ હથિયારો મેળવવાની દિશામાં પગલાં ભરશે. આ કરાર વિવાદોમાં કેમ છે? ટ્રમ્પે કરારમાંથી ઇઝરાયલને હટાવ્યું આ કરારની શરૂઆત જો બાઈડનના રાષ્ટ્રપતિ પદ દરમિયાન થઈ હતી. ત્યારે અમેરિકા ઈચ્છતું હતું કે પરમાણુ કરારના બદલામાં સાઉદી અરેબિયા, ઇઝરાયલને ઔપચારિક માન્યતા આપે અને બંને દેશો રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કરે. આ પ્રસ્તાવ હેઠળ અમેરિકા, સાઉદી અરેબિયાને સુરક્ષાની ગેરંટી, આધુનિક હથિયારો અને નાગરિક પરમાણુ કાર્યક્રમમાં સહયોગ આપવા તૈયાર હતું. બદલામાં સાઉદી અરેબિયા પાસેથી અપેક્ષા હતી કે તે ઇઝરાયલ સાથે દૂતાવાસ ખોલશે, રાજદૂતની નિમણૂક કરશે અને અધિકૃત સંબંધો શરૂ કરશે. જોકે, 7 ઓક્ટોબર 2023ના રોજ હમાસ દ્વારા ઇઝરાયલ પર થયેલા હુમલા અને ત્યારબાદ ગાઝામાં શરૂ થયેલા યુદ્ધને કારણે આ યોજના નિષ્ફળ ગઈ. સાઉદી અરેબિયા કહેવા લાગ્યું કે જ્યાં સુધી એક અલગ પેલેસ્ટાઇન રાષ્ટ્ર નહીં બને ત્યાં સુધી તેઓ ઇઝરાયલને માન્યતા નહીં આપે. પાછળથી ટ્રમ્પે રણનીતિ બદલી અને ઇઝરાયેલ સાથેના સંબંધોને આ કરારથી અલગ કરી દીધા. મિડલ ઇસ્ટમાં સાઉદીનો પ્રભાવ વધશે પરમાણુ પાવર પ્લાન્ટ (ન્યુક્લિયર રિએક્ટર) બનવામાં 10 વર્ષ કે તેથી વધુ સમય લાગી શકે છે. આથી આ કરાર પછી સાઉદી અરેબિયા લાંબા સમય સુધી અમેરિકાની પરમાણુ ટેકનોલોજી અને મદદ પર નિર્ભર રહેશે. આનાથી બંને દેશો વચ્ચે સુરક્ષા, વેપાર અને પરસ્પર સંબંધો પહેલા કરતા વધુ મજબૂત થવાની અપેક્ષા છે. કોલંબિયા યુનિવર્સિટીના સેન્ટર ઓન ગ્લોબલ એનર્જી પોલિસીના નિષ્ણાત કેરેન યંગના મતે, સાઉદી અરેબિયા માત્ર આજ માટે જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને આ પગલું ભરી રહ્યું છે. તેમનું કહેવું છે કે આ કરાર માત્ર પરમાણુ વીજળી બનાવવા પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેનાથી સાઉદી અરેબિયાની રાજકીય તાકાત વધશે અને મિડલ ઈસ્ટમાં તેનો પ્રભાવ પણ પહેલાં કરતા વધુ મજબૂત થશે. અમેરિકાને શું ફાયદો થશે? આ કરારથી અમેરિકાને બે મોટા ફાયદા મળી શકે છે. 1. અમેરિકન કંપનીઓને સાઉદી અરેબિયામાં પરમાણુ વીજળી પ્લાન્ટ બનાવવાના અબજો ડોલરના કોન્ટ્રાક્ટ મળી શકે છે. 2. અમેરિકાને સાઉદી અરેબિયાના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર નજીકથી નજર રાખવાની તક મળશે, જેનાથી તેને હથિયારોના પ્રસાર અંગેની તેની ચિંતાઓ પર નિયંત્રણ રાખવામાં મદદ મળી શકે છે. રશિયા-ચીન પણ મદદ કરવા તૈયાર હતા જો અમેરિકા સાથે આ કરાર કોઈ કારણસર ન થઈ શકે, તો સાઉદી અરેબિયા પાસે અન્ય વિકલ્પો પણ છે. સાઉદીએ ઘણી વખત ચેતવણી આપી હતી કે જો અમેરિકા તેને તેમાં મદદ નહીં કરે તો તેઓ ચીન, રશિયા, ફ્રાન્સ અથવા દક્ષિણ કોરિયા જેવા અન્ય દેશો પાસેથી પરમાણુ ટેકનોલોજી મેળવી લેશે. ચીનની સરકારી કંપની ચાઇના નેશનલ ન્યુક્લિયર કોર્પોરેશન (CNNC) પહેલાથી જ ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ બનાવવામાં રસ દાખવી ચૂકી છે. રશિયાની સરકારી પરમાણુ કંપની રોસાટોમ પણ સાઉદી અરેબિયા સાથે પ્રારંભિક કરારો કરી ચૂકી છે. આ ઉપરાંત, દક્ષિણ કોરિયા અને ફ્રાન્સ પણ સંભવિત ભાગીદારો માનવામાં આવે છે. ટ્રમ્પનો નિર્ણય બદલવો સંસદ માટે મુશ્કેલ અમેરિકી સંસદ (કોંગ્રેસ) માં ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના ઘણા સાંસદો આ કરારનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે તેનાથી માત્ર મધ્ય પૂર્વમાં પરમાણુ હથિયારોની સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન મળશે એટલું જ નહીં, પરંતુ ઈરાન માટે પણ તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર રોક લગાવવાની શક્યતા ઓછી કરી દેશે. જોકે, આ વિરોધો છતાં સંસદ માટે આ કરારને રોકવો સરળ નહીં હોય. આવનારા દિવસોમાં આ કરારને મંજૂરી માટે સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવશે. પરંતુ જો સંસદ તેને રોકવા માંગે છે, તો તેને આ સંબંધમાં સંયુક્ત પ્રસ્તાવ (જોઈન્ટ રિઝોલ્યુશન) પસાર કરવો પડશે. જો રાષ્ટ્રપતિ તે પ્રસ્તાવ પર વીટો લગાવે છે, તો સંસદને તે વીટોને ઉલટાવવા માટે બંને ગૃહોમાં બે-તૃતીયાંશ બહુમતી મેળવવી પડશે. આ જ કારણ છે કે રાજકીય વિરોધ છતાં આ કરાર લાગુ થવાની શક્યતા વધુ માનવામાં આવી રહી છે.