પાકિસ્તાન અને ભારત વચ્ચે કાશ્મીરને લઈને ઘણી વખત યુદ્ધ થઈ ચૂક્યું છે. બંને દેશો આ હિમાલયી વિસ્તાર પર પોતાનો દાવો કરે છે. પાકિસ્તાને હંમેશા ભારત સાથેના કાશ્મીર વિવાદને સૌથી મોટો મુદ્દો માન્યો. આ કારણે પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર (PoK)ના લોકોની પોતાની સમસ્યાઓ પર ઓછું ધ્યાન આપ્યું. હવે ત્યાં પરિસ્થિતિ એવી છે કે સરકાર માટે તેમનો અવાજ દબાવવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે. મોંઘવારી વિરુદ્ધ શરૂ થયેલ વિરોધ પ્રદર્શન હવે એક મોટા રાજકીય આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયું છે. તેને ઘણા વર્ષોમાં પાકિસ્તાન સરકાર સામે PoKમાંથી ઉભેલી સૌથી મોટી પડકાર માનવામાં આવી રહી છે. PoKમાં આંદોલનની કમાન કોના હાથમાં છે? PoKમાં આંદોલનનું નેતૃત્વ જોઈન્ટ અવામી એક્શન કમિટી (JAAC) કરી રહી છે. તેનું ગઠન 2023માં થયું હતું. તેમાં વેપારીઓ, સામાજિક કાર્યકરો અને સ્થાનિક નેતાઓ સામેલ છે. શરૂઆતમાં સંગઠને મોંઘી વીજળી અને લોટની વધતી કિંમતો સામે આંદોલન શરૂ કર્યું હતું. 2024 અને 2025માં થયેલા પ્રદર્શનો પછી પાકિસ્તાન સરકારને ઝૂકવું પડ્યું. સરકારે વીજળીના દરો ઘટાડ્યા અને લોટ પર સબસિડી આપી. આ પછી PoKમાં લોટ પાકિસ્તાનના અન્ય ભાગોની સરખામણીમાં ઘણો સસ્તો મળવા લાગ્યો. 12 અનામત બેઠકો રદ કરવાની માગ પર આંદોલન લોંગ માર્ચ પર રોક, ઘણા નેતાઓની ધરપકડ JAACએ 9 જૂને રાવલકોટથી રાજધાની મુઝફ્ફરાબાદ સુધી લોંગ માર્ચની જાહેરાત કરી હતી. રાવલકોટને JAACનો સૌથી મજબૂત ગઢ માનવામાં આવે છે. આ જગ્યા LoCથી લગભગ 20 માઈલ દૂર છે. લોંગ માર્ચ થાય તે પહેલા જ 5 જૂને પાકિસ્તાન સરકારે આતંકવાદ વિરોધી કાયદાઓ હેઠળ જોઇન્ટ અવામી એક્શન કમિટી પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. ઘણા મુખ્ય નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી. આમ છતાં આંદોલન અટક્યું નહીં. રાવલકોટમાં સમર્થકોએ ઘણા અઠવાડિયા સુધી ધરણા ચાલુ રાખ્યા, જ્યારે બીજી તરફ સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે વાતચીત પણ ચાલતી રહી. સ્થાનિક અધિકારીઓના મતે જૂનની શરૂઆતથી 27 જુલાઈ સુધી પ્રદર્શનકારીઓ, પોલીસકર્મીઓ અને સામાન્ય નાગરિકો સહિત ઓછામાં ઓછા 30 લોકોના મોત થયા છે. સરકારે LoCને દુનિયાના બાકીના હિસ્સાથી અલગ કરી દીધો ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સના રિપોર્ટર જ્યારે ગયા અઠવાડિયે વિસ્તારમાં પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે જોયું કે પાકિસ્તાન સરકારે PoKના ઘણા ભાગોને લગભગ બાહ્ય દુનિયાથી કાપી નાખ્યા છે. સમગ્ર વિસ્તારમાં ઘણા અઠવાડિયાથી ઇન્ટરનેટ સર્વિસ બંધ હતી. તેની અસર માત્ર મોબાઈલ અને સોશિયલ મીડિયા પર જ નહીં, પરંતુ બેંક અને ATM સેવાઓ પર પણ પડી. મુઝફ્ફરાબાદ જતી સડકો પર ઠેર ઠેર પોલીસ ચોકીઓ બનાવવામાં આવી હતી. નીલમ અને ઝેલમ નદીની આસપાસની ઠંડી અને હરિયાળી ખીણો, જ્યાં સામાન્ય રીતે ઉનાળામાં મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ પહોંચે છે, તે આ વખતે લગભગ ખાલી દેખાઈ. પાકિસ્તાન સામે અનેક સંકટ PoKમાં ઉભું થયેલું આ આંદોલન એવા સમયે થઈ રહ્યું છે, જ્યારે પાકિસ્તાન પહેલાથી જ અનેક મોરચે સુરક્ષા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. બલુચિસ્તાન અને ખૈબર પખ્તુનખ્વામાં સેના લાંબા સમયથી ઉગ્રવાદી સંગઠનો વિરુદ્ધ અભિયાન ચલાવી રહી છે, જેમાં તાજેતરના કેટલાક વર્ષોમાં હજારો સુરક્ષાકર્મીઓ માર્યા ગયા છે. આવા માહોલમાં PoK તેમની સરખામણીમાં અત્યાર સુધી શાંત માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ હવે આ ધારણા બદલાઈ ગઈ છે. જે PoKને પાકિસ્તાન હંમેશા શાંત ગણાવતું રહ્યું, ત્યાં હવે તેની વિરુદ્ધ મોટા પાયે પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા છે. આંદોલનકારીઓ અને સરકાર વચ્ચેની વાતચીત નિષ્ફળ સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે અનેક રાઉન્ડની વાતચીત થઈ, પરંતુ કોઈ સમજૂતી થઈ શકી નહીં. હવે પાકિસ્તાન સરકારે આંદોલન વિરુદ્ધ કાર્યવાહી તેજ કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. પાકિસ્તાનના ગૃહ રાજ્ય મંત્રી તલાલ ચૌધરીનું કહેવું છે કે સરકારે સંગઠનની લગભગ તમામ માંગણીઓ સ્વીકારી લીધી હતી. માત્ર બંધારણીય ફેરફારની માગ સ્વીકારવામાં આવી ન હતી. તેમણે કહ્યું, “હવે આ વિરોધ પ્રદર્શન રહ્યું નથી. આ લોકો હવે પ્રદર્શનકારીઓ નહીં, પરંતુ તોફાનીઓ છે.” પાકિસ્તાન સરકારનું કહેવું છે કે PoKની હાલની બંધારણીય વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવાથી ભારત સાથેના કાશ્મીર વિવાદ પર તેની રાજદ્વારી સ્થિતિ નબળી પડી જશે. સરકારનું માનવું છે કે જો વિધાનસભાની 12 અનામત બેઠકો રદ કરવામાં આવશે, તો પાકિસ્તાનના અન્ય ભાગોમાં રહેતા કાશ્મીરીઓ આ પ્રક્રિયામાંથી બહાર થઈ જશે. જેનાથી કાશ્મીર પરના તેના દાવાને નુકસાન પહોંચી શકે છે. ભારતના નિર્ણય બાદ PoKમાં તણાવ વધ્યો નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે PoKમાં ચાલી રહેલા આંદોલનની શરૂઆત 2019ની ઘટનાઓ પછી થઈ. તે જ વર્ષે ભારતે જમ્મુ-કાશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો સમાપ્ત કરી દીધો હતો. આના વિરોધમાં PoKમાં પણ પ્રદર્શનો થયા અને લોકો નિયંત્રણ રેખા (LoC)ની પેલે પાર રહેતા કાશ્મીરીઓના સમર્થનમાં રસ્તાઓ પર ઉતર્યા. મુઝફ્ફરાબાદના રાજકીય કાર્યકર્તા ઝાહિદ અમીનનું કહેવું છે કે લોકોની નારાજગી માત્ર ભારતના નિર્ણયથી નહોતી. તેમને એ વાતનો પણ ગુસ્સો હતો કે ભારતના નિર્ણય પછી પાકિસ્તાને કોઈ નક્કર પગલું ભર્યું નહોતું. અહીંથી જ પાકિસ્તાની નેતાઓ વિરુદ્ધ લોકોમાં નારાજગી વધવાની શરૂઆત થઈ. JAAC બોલી- પાકિસ્તાનથી અલગ થવા માંગતા નથી PoK એક વિશેષ બંધારણીય વ્યવસ્થા હેઠળ ચાલે છે. અહીં પોતાનો રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન, વિધાનસભા, સુપ્રીમ કોર્ટ અને અલગ ધ્વજ છે. જોકે, સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ અને ઘણા મહત્વપૂર્ણ મામલાઓમાં અંતિમ નિર્ણય પાકિસ્તાનની કેન્દ્ર સરકારનો જ હોય છે. અહીં ચૂંટણીઓ તો થાય છે, પરંતુ ચૂંટણી લડનાર દરેક ઉમેદવારને પાકિસ્તાન પ્રત્યે નિષ્ઠાના શપથ લેવા પડે છે. આ જ કારણ છે કે સ્થાનિક સ્તરે ઘણા લોકો માને છે કે તેમની પાસે મર્યાદિત અધિકારો છે અને મોટા નિર્ણયો ઇસ્લામાબાદમાં લેવાય છે. જોઈન્ટ અવામી એક્શન કમિટી (JAAC)નું કહેવું છે કે તે ન તો પાકિસ્તાનથી અલગ થવા માગે છે અને ન તો ભારતમાં જોડાવા માગે છે. સંગઠનનું કહેવું છે કે તેની માત્ર એટલી જ માગ છે કે PoKના લોકોને પોતાના વિસ્તારના નિર્ણયો લેવાનો વધુ અધિકાર મળે. આ માટે તે વધુ સ્થાનિક અધિકાર અને બંધારણીય ફેરફારોની માગ કરી રહ્યું છે. સેના બોલી- આંદોલનકારી કાયદેસર રીતે માગ ઉઠાવે પાકિસ્તાન સેનાના પ્રવક્તા લેફ્ટનન્ટ જનરલ અહેમદ શરીફ ચૌધરીનું કહેવું છે કે સરકારે આંદોલનકારીઓ વિરુદ્ધ સંયમ રાખ્યો છે. ચૌધરીએ કહ્યું કે સરકારે ઘણી વખત JAACને કહ્યું કે તે 27 જુલાઈથી શરૂ થયેલી સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ભાગ લે અને પોતાની માંગણીઓ કાયદેસર રીતે ઉઠાવે. પરંતુ આંદોલનકારીઓ રસ્તા પર દબાણ બનાવીને પોતાની માંગણીઓ મનાવવા માગે છે. જોઈન્ટ અવામી એક્શન કમિટીએ સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ભાગ ન લેવાનો નિર્ણય કર્યો છે. સંગઠનનો આરોપ છે કે આંદોલન સાથે જોડાયેલા ઘણા ઉમેદવારોના નામાંકન પત્રો કોઈ કારણ જણાવ્યા વિના રદ કરવામાં આવ્યા. જોકે પાકિસ્તાન સરકારે આ આરોપનો ઇનકાર કર્યો છે. ઇસ્લામાબાદના રાજકીય વિશ્લેષક કમર ચીમાનું કહેવું છે કે 2024 અને 2025ના આંદોલનો દરમિયાન સરકારે વીજળી સસ્તી કરવા અને લોટ પર સબસિડી જેવી છૂટછાટો આપી હતી. આનાથી લોકોમાં એવી ધારણા બની કે રસ્તા પર ઉતરીને દબાણ કરવાથી સરકાર ઝૂકી જાય છે. આ જ કારણ છે કે JAAC હવે રાજકીય અને બંધારણીય માંગણીઓને લઈને પણ મોટા આંદોલનો કરી રહી છે.