1933ની વાત છે. મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતની સરહદ નજીક આવેલા માતાજીના એક મંદિરમાં એક મહિલા પહોંચી. એવી માન્યતા હતી કે, અહીં સાચા મનથી માંગેલી કોઈ પણ મનોકામના ક્યારેય અધૂરી રહેતી નથી. મહિલાની બસ એક જ કામના હતી – એક દીકરાની. તેણે માતાજીના ચરણોમાં માથું નમાવીને માનતા માગી, ‘જો મને પુત્ર રત્નની પ્રાપ્તિ થશે, તો હું તેને દસ વર્ષ સુધી ઉધાર માંગીને લાવેલા કપડાં જ પહેરાવીશ.’ સમય વીત્યો અને માતાજીએ તેની પુકાર સાંભળી લીધી. તેના ઘરે એક દીકરાનો જન્મ થયો. આ જ બાળક આગળ જતાં ભારતીય સિનેમાનો એક એવો સિતારો બન્યો, જેની અભિનય કલા આજે પણ એક ઉદાહરણ મનાય છે. તેમણે ફિલ્મ ‘શોલે’માં ઠાકુર બલદેવ સિંહના પાત્રને અમર કરી દીધું. આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ સંજીવ કુમારની…આજે તેમની 88મી જન્મજયંતિ પર જાણીએ તેમના જીવન સાથે જોડાયેલા કેટલાક વણકહ્યા કિસ્સાઓ…. કિસ્સો-1 સંજીવ કુમારના પિતાએ ત્રણ લગ્ન કર્યા હતા
સંજીવ કુમારના પિતા જેઠાલાલ શિવલાલ જરીવાલા ગુજરાતના સુરતના એક સમૃદ્ધ જરી વેપારી હતા. તેમના પરિવાર પાસે આલીશાન હવેલી, ઘોડા-ગાડી અને તે સમયની તમામ શાન-ઓ-શૌકત હતી, પરંતુ આટલી સંપત્તિ હોવા છતાં તેમના અંગત જીવનમાં ઘણા દુઃખ આવ્યા. સંજીવ કુમારના ભત્રીજા ઉદય જરીવાલાના પુસ્તક ‘સંજીવ કુમાર: ધ એક્ટર વી ઓલ લવ્ડ’ અનુસાર, જેઠાલાલના પહેલાં લગ્નથી બે દીકરીઓ લક્ષ્મી અને જસુ થઈ. થોડા સમય પછી તેમની પહેલી પત્નીનું બીમારીના કારણે નિધન થયું. આ પછી તેમણે બીજા લગ્ન કર્યા. બીજી પત્નીએ એક દીકરી ભગવતીને જન્મ આપ્યો, પરંતુ પ્રસુતિ દરમિયાન તેમનું પણ નિધન થયું. આ પછી જેઠાલાલના ત્રીજા લગ્ન શાંતા બેન સાથે થયા. શાંતા બેનની સૌથી મોટી ઈચ્છા હતી કે પરિવારને એક દીકરો મળે. આ માટે તેઓ મહારાષ્ટ્ર-ગુજરાત સરહદ પર આવેલા ચારોટીના માતા મંદિરમાં જઈને માનતા માંગતા હતા. તેમણે પ્રણ લીધું કે જો દીકરો થશે, તો તેને 10 વર્ષ સુધી દાનમાં મળેલા કપડાં પહેરાવશે અને તેનું મુંડન પણ તે જ મંદિરમાં કરાવશે. લગભગ પાંચ વર્ષ પછી તેમની મનોકામના પૂરી થઈ અને 9 જુલાઈ 1938ના રોજ હરિહર જરીવાલાનો જન્મ થયો. આ જ હરિહર આગળ જતાં હિન્દી સિનેમાના જાણીતા અભિનેતા સંજીવ કુમારના નામથી ઓળખાયા. કિસ્સો-2 કેવી રીતે હરિહર જરીવાલા બન્યા સંજીવ કુમાર?
હરિહર જરિવાલાને સંજીવ કુમાર નામ આપવાનો શ્રેય ફિલ્મમેકર સાવન કુમાર ટાકને જાય છે. 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં સાવન કુમારે મુંબઈના તેજપાલ થિયેટરમાં ઇપ્ટા (IPTA-ઇન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટર એસોસિએશન)નું એક નાટક જોયું. તે નાટકમાં સંજીવ કુમારની દમદાર એક્ટિંગે તેમને એટલા પ્રભાવિત કર્યા કે, તેમણે ત્યાં જ નક્કી કરી લીધું કે તેઓ તેમને પોતાની ફિલ્મમાં તક આપશે. નાટક પૂરું થયા પછી તેમણે સંજીવ કુમારને ચા પર બોલાવ્યા અને પોતાની ફિલ્મ ‘નૌનિહાલ’ની વાર્તા સંભળાવવા લાગ્યા. વાર્તા સાંભળતા-સાંભળતા સંજીવ કુમારે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “તમે મને આ વાર્તા શા માટે સંભળાવી રહ્યા છો?” સાવન કુમારે હસતાં હસતાં જવાબ આપ્યો, “કારણ કે હું તને મારી ફિલ્મમાં લેવા માંગુ છું.” જોકે, સાવન કુમારની એક શરત હતી. તેમણે કહ્યું કે, હરિહર જરીવાલા નામ ફિલ્મો માટે એટલું પ્રભાવશાળી લાગતું નથી. તે સમયે રાજ કુમાર, દિલીપ કુમાર, મનોજ કુમાર અને રાજેન્દ્ર કુમાર જેવા કલાકારોના નામ ખૂબ ચાલી રહ્યા હતા. એટલે તેમણે પહેલા સંજય કુમાર નામ સૂચવ્યું, પરંતુ તે જ સમયે એક્ટર સંજય ખાન પણ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં આવી ચૂક્યા હતા. આવી સ્થિતિમાં બંનેએ મળીને નવું નામ પસંદ કર્યું – ‘સંજીવ કુમાર.’ કિસ્સો-3 ફિલ્મના સેટ પર બધાની સામે નૂતને થપ્પડ મારી હતી સંજીવ કુમારનું નામ એક્ટ્રેસ નૂતન સાથે પણ જોડાયું હતું. સંજીવ કુમાર અને નૂતનની મુલાકાત 1968માં ફિલ્મ ‘ગૌરી’ના સેટ પર થઈ હતી અને બાદમાં ‘દેવી’ના શૂટિંગ દરમિયાન તેમની મિત્રતા વધુ ગાઢ બની હતી. પત્રકાર હનીફ જવેરીએ વિકી લલવાણીને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે, ‘એક દિવસ નૂતન અને તેમના પતિ રજનીશ બહલ વચ્ચે કોઈ વાતને લઈને ઝઘડો થયો હતો. સંજીવ કુમારે પરિસ્થિતિ સંભાળવાના ઇરાદે રજનીશ બહલને ફોન કર્યો હતો, પરંતુ તેની વિપરીત અસર થઈ અને તેમના પતિનો ગુસ્સો વધુ વધી ગયો.’ ‘બીજા દિવસે પોતાના પતિને એ વિશ્વાસ અપાવવા માટે કે તેમનો સંજીવ કુમાર સાથે કોઈ સંબંધ નથી, નૂતન શૂટિંગના સેટ પર પહોંચી અને સંજીવ કુમારને થપ્પડ મારી હતી. આ ઘટનાથી ફિલ્મ ‘દેવી’નું શૂટિંગ અટકી ગયું અને બંને કલાકારો અલગ-અલગ થઈ ગયા.’ કિસ્સો-4 એક શરતને કારણે હેમા માલિની સાથે લગ્ન થઈ શક્યા નહીં સંજીવ કુમારની અધૂરી પ્રેમ કહાણીઓમાં સૌથી ચર્ચિત નામ ‘ડ્રિમ ગર્લ’ હેમા માલિનીનું છે. બંનેનો સંબંધ લગ્ન સુધી પહોંચવાની શક્યતા બની ગઈ હતી. જોકે, એક શરતે આ સંબંધને હંમેશા માટે ખતમ કરી દીધો. 1972માં ફિલ્મ ‘સીતા ઔર ગીતા’ના શૂટિંગ દરમિયાન સંજીવ કુમાર અને હેમા માલિની વચ્ચે નિકટતા વધી. પત્રકાર હનીફ જવેરીના મતે, ‘સંજીવ કુમાર હેમા માલિનીને લઈને ખૂબ જ ગંભીર હતા. બંને પરિવારો વચ્ચે લગ્નની વાત પણ પહોંચી ગઈ હતી, પરંતુ અહીં એક શરતે સંબંધ તોડી નાખ્યો. હેમા માલિનીનાં માતા જયા ચક્રવર્તી ઈચ્છતાં હતાં કે લગ્ન પછી પણ તેમની દીકરી ફિલ્મોમાં કામ કરતી રહે. જ્યારે, સંજીવ કુમારનું સ્પષ્ટ કહેવું હતું કે, લગ્ન પછી તેમની પત્ની ઘર અને પરિવારને પ્રાથમિકતા આપે.’ ‘આ જ મુદ્દે બંને વચ્ચે સહમતિ ન થઈ શકી અને સંબંધ તૂટી ગયો. તે સમયે હેમા માલિની બોલિવૂડનાં નંબર-1 એક્ટ્રેસ હતાં અને પોતાના કરિયરની ટોચ પર હતાં.’ હનીફ જવેરીનું કહેવું છે કે, ‘હેમા માલિનીને આશા હતી કે સમય જતાં સંજીવ કુમાર પોતાનો નિર્ણય બદલી નાખશે અને તેમને કામ કરવાની પરવાનગી આપશે, પરંતુ આવું ન થયું. આખરે બંનેના રસ્તા હંમેશા માટે અલગ થઈ ગયા. હેમા માલિની સાથે સંબંધ તૂટ્યા પછી સંજીવ કુમાર અંદરથી તૂટી ગયા હતા.’ કિસ્સો-5 સુલક્ષણા પંડિતે મંદિરે લઈ જઈ સેંથો પુરવાનું કહ્યું હતું બોલિવૂડની સૌથી અધૂરી પ્રેમ કહાણીઓમાંથી એક સંજીવ કુમાર અને સુલક્ષણા પંડિતની માનવામાં આવે છે. ફિલ્મ ‘ઉલઝન’ના શૂટિંગ દરમિયાન સુલક્ષણા પંડિત, સંજીવ કુમારને બેહદ પ્રેમ કરવા લાગ્યાં હતાં. હનીફ જવેરીના મતે, ‘એકવાર સુલક્ષણા પંડિત સંજીવ કુમારને મંદિરે લઈ ગયા અને કહ્યું, ‘મારી માંગમાં સિંદૂર ભરી દો.’ પરંતુ સંજીવ કુમારે તેમ કરવાનો ઇનકાર કર્યો. સંજીવ કુમારને પોતાની હૃદયની બીમારી વિશે ખબર હતી. તેમનું માનવું હતું કે, તેઓ લાંબુ જીવન જીવી શકશે નહીં, તેથી તેઓ કોઈ છોકરીના જીવનને પોતાની સાથે જોડીને તેને દુઃખ આપવા માંગતા ન હતા.’ સંજીવ કુમારના ઇનકાર પછી સુલક્ષણા પંડિતે આજીવન લગ્ન કર્યાં નહીં. તે જ સમયે, 1985માં સંજીવ કુમારના નિધને તેમને ઊંડો આઘાત પહોંચાડ્યો. સંયોગની વાત એ રહી કે, સુલક્ષણા પંડિતનું નિધન 6 નવેમ્બર 2025ના રોજ થયું. જ્યારે, 6 નવેમ્બર (1985)ના રોજ સંજીવ કુમારે આ દુનિયાને અલવિદા કહ્યું હતું. કિસ્સો-6 ધર્મેન્દ્ર સંજીવ કુમારનો પ્રખ્યાત ઠાકુરનો કિરદાર ભજવવા માંગતા હતા ફિલ્મ ‘શોલે’માં ડિરેક્ટર રમેશ સિપ્પીએ ઠાકુર બલદેવ સિંહના પાત્ર માટે સંજીવ કુમારને પસંદ કર્યા હતા, કારણ કે તેઓ દરેક પ્રકારના કિરદારને ખૂબ જ પ્રભાવશાળી રીતે ભજવવામાં માહેર હતા. દિવ્ય ભાસ્કરને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં રમેશ સિપ્પીએ કહ્યું હતું કે, ‘શરૂઆતમાં ધર્મેન્દ્ર ફિલ્મમાં પોતાના કિરદારને લઈને અસમંજસમાં હતા. તેઓ ઠાકુરનો રોલ ભજવવા માંગતા હતા. તેમણે રમેશ સિપ્પીને કહ્યું હતું, ‘ફિલ્મનો મુખ્ય કિરદાર ઠાકુરનો છે, તેથી આ રોલ મારે કરવો જોઈએ.’ આના પર રમેશ સિપ્પીએ રમુજી અંદાજમાં કહ્યું, ‘જો તું ઠાકુર બનીશ, તો વીરુનો કિરદાર સંજીવ કુમાર ભજવશે અને પછી હેમા માલિની સાથે રોમાન્સ કરવાની તક પણ તેમને જ મળશે.’ બસ, આ જ વાત સાંભળીને ધર્મેન્દ્રએ પોતાનો ઇરાદો બદલી નાખ્યો અને ફિલ્મમાં વીરુનો કિરદાર ભજવવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. કિસ્સો-7 ‘સિલસિલા’માં કામ કરવા માટે જયા બચ્ચનને સંજીવ કુમારે મનાવ્યા
વર્ષ 1981માં રિલીઝ થયેલી ‘સિલસિલા’ તે સમયની સૌથી ચર્ચિત ફિલ્મોમાંની એક હતી. તેનું કારણ માત્ર વાર્તા જ નહીં, પરંતુ અમિતાભ બચ્ચન, જયા બચ્ચન અને રેખાના કથિત પ્રેમ ત્રિકોણ સાથે જોડાયેલી ચર્ચાઓ પણ હતી. હનીફ જાવેરીએ જણાવ્યું હતું કે, ‘શરૂઆતમાં જયા બચ્ચન ફિલ્મનો ભાગ બનવા માંગતા ન હતા. આવી સ્થિતિમાં ફિલ્મના ડિરેક્ટર યશ ચોપરાએ સંજીવ કુમાર પાસેથી મદદ માંગી. સંજીવ કુમાર અને જયા બચ્ચન વચ્ચે ભાઈ-બહેન જેવો સંબંધ હતો, તેથી યશ ચોપરાએ તેમને કહ્યું કે, તેઓ જયાને ફિલ્મ કરવા માટે મનાવે. સંજીવ કુમારે જયા બચ્ચન સાથે વાત કરી, ત્યારબાદ તેઓ ફિલ્મ માટે તૈયાર થઈ ગયા. જોકે, તેમણે એક શરત મૂકી. જયાએ કહ્યું કે, ભલે તે દિવસે તેમનો કોઈ સીન હોય કે ન હોય, તેઓ ફિલ્મના શૂટિંગ દરમિયાન રોજ સેટ પર હાજર રહેશે. તેમણે આ નિર્ણય રેખાની હાજરીને ધ્યાનમાં રાખીને લીધો હતો. કિસ્સો-8 ગર્લફ્રેન્ડ્સને નામથી નહીં, નંબરથી બોલાવતા હતા સંજીવ કુમાર ઉદય જરીવાલાના પુસ્તકમાં અંજુ મહેન્દ્રુએ સંજીવ કુમાર સાથે જોડાયેલો એક રસપ્રદ કિસ્સો જણાવ્યો હતો. તેમના મતે, ‘જ્યારે પણ સંજીવ કુમાર કોઈ મહિલા વિશે ગંભીર નહોતા હોતા, ત્યારે તેનું નામ લેવાને બદલે તેને ‘નંબર’થી બોલાવતા હતા. તેઓ મજાકમાં પોતાની મહિલા મિત્રોને નંબર 1, નંબર 2, નંબર 3 જેવા નામ આપતા હતા.’ અંજુ મહેન્દ્રુએ જણાવ્યું હતું કે, ‘હરિ મને ફોન કરીને કહેતા હતા કે, ‘આજે નંબર 1નો ફોન આવ્યો હતો’ અથવા ‘નંબર 8એ આજે ​​આ કહ્યું.’ અમારા બંને વચ્ચે આ એક મજાક બની ગયો હતો.’ કિસ્સો-9 10% હૃદયના સહારે જીવી રહ્યા હતા, છતાં દારૂ ન છોડ્યો
1976 પછી જરીવાલા પરિવારમાં આગામી દસ વર્ષમાં કુલ 9 હાર્ટ એટેક આવ્યા હતા. સંજીવ કુમારને પહેલો હાર્ટ એટેક 1976માં આવ્યો હતો. તેઓ એક પાર્ટીમાં હતા, ત્યારે અચાનક તેમની તબિયત બગડી ગઈ. તેમને તરત જ બ્રીચ કેન્ડી હૉસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા. તે જ સમયે, 1978 માં તેમને અમેરિકાના હ્યુસ્ટનમાં બીજો હાર્ટ એટેક આવ્યો. તેઓ ‘સુરાગ’ ફિલ્મનું શૂટિંગ પૂરું કર્યા પછી તેમની બહેન ગાયત્રી પટેલના ઘરે રોકાયા હતા. એવો સંયોગ હતો કે, જે દિવસે તેમની ભાણી આરતીનો જન્મ થયો, તે જ દિવસે તેમને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો. પરિવારે આ વાત ગાયત્રીથી થોડા દિવસો સુધી છુપાવી રાખી. સારવાર પછી તેઓ સાજા થઈને ભારત પાછા ફર્યા. આ ઘટના પછી તેમણે લગભગ નક્કી કરી લીધું કે, હવે તેઓ લગ્ન નહીં કરે. આ દરમિયાન 1978 અને 1979માં તેમના માતાને બે હાર્ટ એટેક આવ્યા, જેમાંથી બીજો જીવલેણ સાબિત થયો. 1982માં ભાઈ નિકુલ જરીવાલાને પહેલો હાર્ટ એટેક આવ્યો. પછી 1983માં સંજીવ કુમારને ત્રીજી વાર હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો. આ વખતે તેમને નાણાવટી હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. ડૉકટરોએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી કે, જો લાંબુ જીવન જોઈતું હોય તો દારૂ, સિગારેટ અને મસાલેદાર ભોજન સંપૂર્ણપણે છોડવું પડશે, પરંતુ સંજીવ કુમાર આવું કરી શક્યા નહીં. 1984માં નિકુલ જરીવાલાને બીજો હાર્ટ એટેક આવ્યો અને તેમનું નિધન થયું. જ્યારે સંજીવ કુમાર અમેરિકા ગયા, ત્યારે જાણીતા હૃદય રોગ નિષ્ણાત ડૉ. ડેન્ટન કૂલીએ કહ્યું હતું કે, તેમનું હૃદય માત્ર 10 ટકા ક્ષમતા પર કામ કરી રહ્યું છે. જોકે, તેમની બાયપાસ સર્જરી સફળ રહી અને તેમનું વજન પણ ઘણું ઓછું થઈ ગયું, પરંતુ ભારત પાછા ફર્યા પછી સંજીવ કુમાર ફરીથી કામમાં સંપૂર્ણપણે લાગી ગયા. ડોકટરોની સલાહ છતાં તેઓ ન સિગારેટ છોડી શક્યા, ન દારૂ અને ન જ તેમની વ્યસ્ત દિનચર્યા. પછી 6 નવેમ્બર 1985ના રોજ તેમને ચોથો હાર્ટ એટેક આવ્યો. આ વખતે તેમને બચાવી શકાયા નહીં. માત્ર 47 વર્ષની ઉંમરે તેમનું નિધન થયું. તેમના અવસાનના માત્ર છ મહિના પછી, 1986માં ભાઈ કિશોર જરીવાલાનું પણ હાર્ટ એટેકથી મૃત્યુ થયું. સંજીવ કુમારની કારકિર્દી પર એક નજર સંજીવ કુમારે પોતાની અભિનય કારકિર્દીની શરૂઆત થિયેટરથી કરી હતી. બાદમાં તેઓ ઇન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટર એસોસિએશન (IPTA) અને ઇન્ડિયન નેશનલ થિયેટર સાથે જોડાયા. 1960માં તેમણે ફિલ્મ ‘હમ હિન્દુસ્તાની’થી બોલિવૂડમાં પ્રવેશ કર્યો, પરંતુ તેમને સાચી ઓળખ 1970માં રિલીઝ થયેલી ‘ખિલોના’થી મળી. સંજીવ કુમારે પોતાની કારકિર્દીમાં 100થી વધુ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ‘કોશિશ’, ‘આંધી’, ‘મૌસમ’, ‘અંગૂર’, ‘નયા દિન નઈ રાત’, ‘શતરંજ કે ખિલાડી’, ‘પતિ પત્ની ઔર વો’, ‘ત્રિશૂલ’ અને ‘શોલે’ જેવી ફિલ્મોમાં તેમના અભિનયને આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ‘શોલે’માં ઠાકુર બલદેવ સિંહ અને ‘અંગૂર’માં તેમનો ડબલ રોલ તેમના સૌથી યાદગાર પાત્રોમાં ગણાય છે.