ટાટા ગ્રુપની મુખ્ય કંપની ટાટા સન્સને RBIના કેટલાક કડક નિયમો અને પ્રતિબંધોમાંથી મુક્ત કરાવવા માટે ટાટા ટ્રસ્ટ્સે એક યોજના બનાવી છે. આ યોજના હેઠળ ટાટાની બે અલગ કંપનીઓ—ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ટાટા કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયર્સનું ટાટા સન્સ સાથે વિલીનીકરણ કરવામાં આવશે. આ ત્રણેય કંપનીઓને ભેગી કરીને એક કરી દેવામાં આવશે. તેનાથી ટાટા સન્સને સરકારી પ્રતિબંધો વિના કામ કરવામાં સરળતા રહેશે. વિલીનીકરણનો હેતુ ટાટા સન્સને નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપની (NBFC) અને કોર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કંપની (CIC)ની શ્રેણીના દાયરામાંથી બહાર કાઢવાનો છે. આવું થવાથી કંપની પર RBIના કડક પ્રતિબંધો ઓછા થઈ જશે. સોમવારે ટાટા ટ્રસ્ટ્સ તરફથી રજૂ કરાયેલા આ પ્રસ્તાવને જો ટાટા સન્સના બોર્ડ અને RBIની મંજૂરી મળી જાય, તો ટાટા સન્સ એક અનલિસ્ટેડ પ્રાઇવેટ કંપની તરીકે જ કામ કરતી રહેશે. ટાટા ટ્રસ્ટ્સ પાસે ટાટા સન્સમાં લગભગ 66% હિસ્સેદારી ટાટા ટ્રસ્ટ્સ, જેના પાસે ટાટા સન્સમાં આશરે 66% હિસ્સો એટલે કે માલિકી હક છે, તેણે ટાટા સન્સના બોર્ડને એક પત્ર મોકલ્યો છે. આ પત્રમાં કંપનીની આ મર્જર યોજનાની સમીક્ષા કરીને તેને મંજૂરી આપવા જણાવવામાં આવ્યું છે. સાથે જ રિઝર્વ બેંક ઑફ ઇન્ડિયા (RBI) પાસેથી આ મર્જરને અમલમાં મૂકવા માટે મંજૂરી આપવા અને નો ઑબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) માગવા માટે અરજી કરવા જણાવાયું છે. ટાટા ટ્રસ્ટ્સે કહ્યું છે કે ટાટા સન્સ સાથે મળીને પ્રસ્તાવિત મર્જરના તમામ પાસાઓ અંગે RBI સાથે ચર્ચા કરવામાં આવશે. ટાટા સન્સની પબ્લિક લિસ્ટિંગથી બચવાનો નવો રસ્તો આ મહિનાની શરૂઆતમાં RBI એ ટાટા સન્સની તે અરજી ફગાવી દીધી હતી, જેમાં તેણે પોતાને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કંપનીની શ્રેણીમાંથી બહાર કરવાની માંગણી કરી હતી. RBI ના નિયમો મુજબ, ટાટા સન્સ જેવી મોટી નાણાકીય કંપનીઓ માટે શેરબજારમાં લિસ્ટ થવું અનિવાર્ય છે. આવી સ્થિતિમાં શેરબજારમાં લિસ્ટ થવાની ફરજથી બચવા માટે આ નવો રસ્તો અપનાવવામાં આવ્યો છે. ટાટા સન્સે પોતાની કંપનીને ટુકડાઓમાં વહેંચવાને બદલે, પોતાના બે કાર્યરત નોન-ફાઇનાન્શિયલ બિઝનેસ—ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને એન્જિનિયરિંગને પોતાની સાથે મર્જ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. તેનાથી ટાટા સન્સને માત્ર અન્ય કંપનીઓમાં કરેલા રોકાણમાંથી મળતા નફા પર નિર્ભર રહેવું નહીં પડે, પરંતુ પોતાનો બિઝનેસ કરીને સીધી અને મોટી આવક પણ થવા લાગશે. તેનાથી કંપનીની કામ કરવાની રીત સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જશે અને તેના પર શેરબજારમાં લિસ્ટ થવાનું દબાણ રહેશે નહીં. પહેલાં ટાટા સન્સ રોકાણ કરતી કંપનીની જેમ કામ કરતી હતી તેને આ રીતે સમજો કે પહેલાં ટાટા સન્સ માત્ર રોકાણ કરતી કંપની તરીકે કામ કરતી હતી. તેની પોતાની કોઈ ફેક્ટરી કે સીધું વેચાણ નહોતું, તે માત્ર બીજી કંપનીઓમાં નાણાંનું રોકાણ કરતી હતી. જોકે, હવે બે કાર્યરત કંપનીઓના વિલીનીકરણને કારણે તે માત્ર રોકાણ કરતી કંપની નહીં રહે, પરંતુ પોતે સીધા સામાન અને સેવાઓ વેચતી કંપની બની જશે. ટાટા સન્સની કમાણીના આંકડા અને RBIનું ગણિત ટાટા ટ્રસ્ટ્સનું કહેવું છે કે વિલીનીકરણ બાદ માર્ચ 2026 સુધીમાં નવી ટાટા સન્સની કુલ કમાણીમાંથી 64.3% હિસ્સો એટલે કે આશરે ₹1,05,043 કરોડ સામાન અથવા સેવાઓ વેચવાથી એટલે કે ઓપરેટિંગ બિઝનેસમાંથી આવશે. જ્યારે માત્ર 35.7% હિસ્સો એટલે કે આશરે ₹40,072 કરોડ રોકાણ અને નાણાકીય સ્ત્રોતોમાંથી આવશે. RBI કોઈ કંપનીને નાણાકીય અથવા ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કંપની (NBFC) ત્યારે જ માને છે, જ્યારે તેની મોટાભાગની કમાણી નાણાંના વ્યવહારો અથવા રોકાણમાંથી થતી હોય. ટાટા ટ્રસ્ટ્સનો તર્ક છે કે હવે ટાટા સન્સની મોટાભાગની કમાણી સીધો બિઝનેસ કરવાથી થશે. આ જ કારણસર તે RBIના તે માપદંડને પૂર્ણ નહીં કરે, જેના આધારે તેને NBFC કહેવામાં આવે છે. એટલે કે, તે આપમેળે RBIના કડક નાણાકીય નિયમોના દાયરાની બહાર થઈ જશે. ટાટા સન્સને કોર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કંપનીમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો RBIના નિયમો અનુસાર, જો કોઈ કંપનીની કુલ સંપત્તિનો 90% અથવા તેનાથી વધુ હિસ્સો બીજી કંપનીઓમાં શેર અથવા રોકાણના રૂપમાં હોય, તો તેને કોર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કંપની એટલે કે CIC માનવામાં આવે છે. મર્જર પછી ટાટા સન્સની કુલ સંપત્તિ ₹2,00,158 કરોડ થઈ જશે. તેમાં બીજી કંપનીઓમાં કરાયેલું રોકાણ ઘટીને માત્ર 88.5% રહી જશે. એટલે કે, તે 90%ની સરકારી મર્યાદાથી નીચે આવી જશે અને કંપની આપમેળે આ કડક નિયમોના દાયરાની બહાર થઈ જશે. જો આ યોજના પૂર્ણ થઈ જાય, તો ટાટા સન્સની કામ કરવાની જૂની રીત પાછી આવી જશે. તે માત્ર બીજી કંપનીઓમાં નાણાંનું રોકાણ કરતી કંપની નહીં રહે, પરંતુ પોતે સીધી રીતે વ્યવસાય પણ ચલાવશે અને સાથે ટાટા ગ્રુપની સૌથી મોટી હોલ્ડિંગ કંપની તરીકે પણ કાર્ય કરતી રહેશે. આ પગલું ટાટા સન્સને તેના જૂના દિવસો જેવી બનાવવાની દિશામાં ટાટા ટ્રસ્ટ્સનું કહેવું છે કે આ પગલું ટાટા સન્સને તેના જૂના દિવસો જેવી બનાવવાની દિશામાં છે. પોતાના 100થી વધુ વર્ષોના ઇતિહાસમાં ટાટા સન્સે લગભગ 80 વર્ષ સુધી પોતાના વ્યવસાયો જાતે ચલાવ્યા છે અને સીધી કમાણી કરી છે. આ જ કમાણીમાંથી તે ટાટા ગ્રુપના નવા-નવા વ્યવસાયો શરૂ કરવા માટે નાણાંનું રોકાણ કરતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસિસ 2004 પહેલાં એક અલગ કંપની નહોતી, પરંતુ ટાટા સન્સનો જ એક ભાગ હતી. ટ્રસ્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ નવો ફેરફાર લાગુ થાય છે, તો ટાટા સન્સ ફરીથી 2004ની પોતાની સ્થિતિમાં પરત ફરશે અને રિઝર્વ બેંકના નિયમો હેઠળ એક સામાન્ય એટલે કે નોન-ફાઇનાન્શિયલ કંપની બની જશે. સરકારી મંજૂરી અને આગળની પ્રક્રિયા આ નવી યોજનાને અમલમાં મૂકવા માટે RBIની મંજૂરી લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે. તેમાં બે કાર્યરત કંપનીઓને એક ફાઇનાન્શિયલ કંપની (NBFC)માં વિલીન કરવામાં આવી રહી છે, તેથી ટાટા સન્સે રિઝર્વ બેંકના 2025ના નવા નિયમોનું પાલન કરવું પડશે. આ માટે ટાટા સન્સે સૌથી પહેલાં RBI પાસેથી NOC લેવું પડશે. મર્જરની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કંપનીનો દરજ્જો સમાપ્ત થયા પછી, ટાટા સન્સે પોતાનું જૂનું રજિસ્ટ્રેશન સર્ટિફિકેટ સરકારને પરત (સરન્ડર) કરવું પડશે. ટાટા ટ્રસ્ટ્સનું માનવું છે કે આ ફેરફાર ટાટા ગ્રુપ અને તેની સાથે જોડાયેલા તમામ લોકોના હિતમાં છે. કાયદાની મર્યાદામાં રહીને કરવામાં આવી રહેલું આ એક યોગ્ય પગલું છે, જેના કારણે ટાટા ગ્રુપનું માળખું સુરક્ષિત રહેશે અને સમાજસેવા સાથે જોડાયેલા તેના કાર્યો કોઈપણ અડચણ વિના ચાલુ રહેશે. ટાટા ટ્રસ્ટ્સે જણાવ્યું- સર્વસંમતિથી લેવાયો નિર્ણય ટાટા ટ્રસ્ટ્સે જણાવ્યું કે આ નિર્ણય સર દોરાબજી ટાટા ટ્રસ્ટ અને સર રતન ટાટા ટ્રસ્ટના બોર્ડ દ્વારા જુલાઈ 2025માં સર્વસંમતિથી પસાર કરાયેલા ઠરાવો સાથે સંબંધિત છે. બંને બોર્ડ આ વાત પર સંપૂર્ણપણે સહમત હતા કે ટાટા સન્સને પ્રાઇવેટ (નોન-લિસ્ટેડ) કંપની તરીકે જ જાળવી રાખવી જોઈએ અને આ માટે તમામ શક્ય પ્રયાસો કરવા જોઈએ. ટ્રસ્ટ્સનું માનવું છે કે આ બદલાવથી ટાટા ગ્રુપનું 100 વર્ષ જૂનું માળખું સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહેશે. તેનાથી કંપની કોઈપણ બાહ્ય દબાણ વિના લાંબા ગાળાના ફાયદાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકશે, દેશના વિકાસમાં પોતાનું યોગદાન ચાલુ રાખી શકશે અને સમાજસેવા સાથે જોડાયેલા પોતાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો પૂર્ણ કરતી રહેશે. CIC શું હોય છે અને ટાટા સન્સ લિસ્ટિંગથી કેમ બચવા માંગે છે?