અમેરિકાના ટેક્સાસ પ્રાંતમાં સેન માર્કોસની ઓવેન ગુડનાઈટ મિડલ સ્કૂલમાં ઠંડી સવાર છે. ગાઈડન્સ કાઉન્સેલર ટેરેસા રિવાસ એક બાળક માટે જાડું, વોટરપ્રૂફ જેકેટ પસંદ કરી રહી છે. તે માત્ર રિપોર્ટ કાર્ડ જ નથી જોતી, પણ એ પણ જુએ છે કે બાળકોના ઘરનું ફ્રિજ ભરેલું છે કે નહીં, ભાડું જમા છે કે નહીં, સારવાર કરાવવા માટે પૈસા છે કે નહીં. રિવાસ કોમ્યુનિટીઝ ઇન સ્કૂલ્સ (CIS)ની ‘નેવિગેટર’ છે. ‘કોમ્યુનિટી સ્કૂલ મોડેલ’એ સાબિત કર્યું કે શિક્ષણ સુધારણા વર્ગખંડની બહાર, જીવનના સહારેથી શરૂ થાય છે. વિચાર એ છે કે જો બાળક ઘરે સંઘર્ષ કરી રહ્યું હોય- ગરીબી, હિંસા, માનસિક તણાવ અને બેઘર હોય તો ભણવામાં રસ ન હોઈ શકે. કોમ્યુનિટી સ્કૂલોમાં કાઉન્સેલર/નેવિગેટર બાળકોના અભ્યાસની સાથે ઘર-પરિવાર, સ્વાસ્થ્ય, માનસિક તણાવ અને આર્થિક સંકટ પર કામ કરે છે. સરકારી યોજનાઓ સાથે જોડવું, ભાડા-સારવારમાં મદદ, ભોજનની વ્યવસ્થા- આ બધું અભ્યાસનો ભાગ બની જાય છે. હાર્વર્ડ ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઑફ એજ્યુકેશનના રૉબ વૉટસન જણાવે છે, ‘12મા ધોરણ સુધી બાળકો પોતાનો માત્ર 20% સમય ક્લાસમાં વિતાવે છે. જો તેમનો અભ્યાસ સુધારવો હોય, તો બાકીની 80% જિંદગીને પણ જોવી પડશે.’ સ્કૂલ પ્રિન્સિપાલ જો મિશેલ કહે છે, ‘ઘણા બાળકો માટે ઘરની સ્થિતિ તેમની પરીક્ષા કરતાં પણ મોટી પડકાર હોય છે.’ કોર્નેલ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી બેન્જામિન ગોલ્ડમેન અને હાર્વર્ડના સંશોધક જેમી ગ્રેસીએ ટેક્સાસના 1.6 કરોડ વિદ્યાર્થીઓનો બે દાયકા સુધી અભ્યાસ કર્યો. તેમણે વસતિ ગણતરી બ્યુરો અને શિક્ષણ રેકોર્ડ્સનું વિશ્લેષણ કર્યું. તેના ચોંકાવનારા પરિણામો સામે આવ્યા. CISના બાળકોના ટેસ્ટ સ્કોર વધ્યા. ગેરહાજરી અને સસ્પેન્શન ઘટ્યા, હાઈ-સ્કૂલ ગ્રેજ્યુએશન 5.2% વધ્યું. બે-વર્ષીય કોલેજમાં પ્રવેશ 9.1% વધ્યો. સારી નોકરીઓ મેળવી. 27 વર્ષની ઉંમરે સીઆઈએસ શાળાઓના વિદ્યાર્થીઓ વાર્ષિક ₹95,000થી વધુ કમાવા લાગ્યા. શાળાઓ સામાજિક સહાયનું કેન્દ્ર બને, તો અભ્યાસમાં સુધારો યુનિસેફ અને વિશ્વ બેંકના અહેવાલો દર્શાવે છે કે ગરીબી, પોષણ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ પર ઊંડી અસર કરે છે. જો શાળાઓ સામાજિક સહાયનું કેન્દ્ર બને, તો ડ્રોપઆઉટ ઘટાડવામાં અને શીખવાના સ્તરમાં સુધારો કરવામાં મોટી છલાંગ શક્ય છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પોસ્ટડોક્ટરલ ફેલો જેમી ગ્રેસી અનુસાર, CIS પર આશરે 90 હજાર રૂપિયા ખર્ચ કરવાથી 27 વર્ષની ઉંમરે વિદ્યાર્થીઓની આવકમાં 36 હજાર રૂપિયાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો. સંશોધકોનો અંદાજ છે કે CISમાં પ્રત્યેક 2.71 લાખ રૂપિયાના રોકાણથી આવકવેરાની આવકમાં 6.34 લાખ રૂપિયાનો વધારો થશે.