દુનિયાભરની મોટી ટેક કંપનીઓ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)ની રેસમાં આગળ નીકળવા માટે ટ્રિલિયન (લાખો કરોડ રૂપિયા) ડોલરનું રોકાણ કરી રહી છે. આને ઇતિહાસના સૌથી મોટા ટેકનિકલ રોકાણોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. પરંતુ આ દરમિયાન કોર્પોરેટ જગતમાં ‘ડીન ઓફ વેલ્યુએશન’ તરીકે જાણીતા ન્યૂયોર્ક યુનિવર્સિટીના ફાઇનાન્સ પ્રોફેસર અશ્વથ દામોદરને એક મોટી ચેતવણી આપી છે. ભારતીય-અમેરિકન મૂળના પ્રોફેસર દામોદરનનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં આવનાર AI માર્કેટ કરેક્શન વર્ષ 2000ના ડોટ-કોમ ક્રેશ કરતાં પણ વધુ પીડાદાયક હોઈ શકે છે. ‘એક્સેસ રિટર્ન્સ’ યુટ્યુબ ચેનલ પર આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં તેમણે કહ્યું કે ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે પણ બજારમાં કોઈ વસ્તુને લઈને જરૂર કરતાં વધુ ઉત્સાહ હોય છે, ત્યારે તે પછી ઘટાડો ચોક્કસ આવે છે. AIમાં પણ મંદી આવવાની પૂરી આશંકા છે, જેની અસર ફક્ત વોલ સ્ટ્રીટ સુધી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ સમગ્ર સમાજને તેની કિંમત ચૂકવવી પડી શકે છે. ભારે દેવું, ડિફોલ્ટ અને પ્રાઇવેટ કેપિટલનું સંકટ સામાન્ય જનતાના ખિસ્સા સુધી પહોંચી શકે છે. ડોટ-કોમ AI- આ વખતે જોખમ આટલું મોટું કેમ છે? જાણો ત્રણ મોટા કારણો ડોટ કોમમાં મર્યાદિત ખર્ચ હતો, પરંતુ AIમાં ઇતિહાસનું સૌથી મોટું રોકાણ અશ્વથ દામોદરને બંને તબક્કાઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવતા કહ્યું કે ડોટ-કોમના સમયમાં કંપનીઓ પાસે માત્ર વેબસાઇટ્સ, સોફ્ટવેર અને ઇન્ટરનેટ આધારિત વિચારો હતા. પરંતુ AIમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ થઈ રહ્યો છે. તેની સરખામણી 100 વર્ષ પહેલાંના ઓટોમોબાઇલ બિઝનેસની શરૂઆત સાથે કરી શકાય છે. ડેટા સેન્ટર્સ, સેમિકન્ડક્ટર, કમ્પ્યુટિંગ પાવર અને ભારે ઉર્જા વપરાશવાળી સિસ્ટમ્સ પર મોટું રોકાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. મૂડીનું આ કદ જ સૌથી મોટો ખતરો છે. 2008નો બોધપાઠ- દેવું ન ચૂકવી શકવું સૌથી વધુ પીડાદાયક પ્રોફેસર દામોદરને સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ 2008 જેવી વૈશ્વિક આર્થિક મંદીની આગાહી નથી કરી રહ્યા, પરંતુ 2008ની મંદીનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે જ્યારે લોન આપનારા જરૂરિયાત કરતાં વધુ આગળ વધી જાય છે અને ઓછા વ્યાજ દરે પૈસા વહેંચે છે, ત્યારે સુધારો આવતા આખી દુનિયાને પીડા ભોગવવી પડે છે. જો તમે સમયસર લોન ચૂકવતા નથી, તો સામાજિક ખર્ચ ખૂબ મોટો હોય છે. આ સ્થિતિ શેર 90% તૂટવાની પીડા કરતાં ક્યાંય વધુ ભયાનક હોય છે. લોનના પૈસાથી ઊભી થઈ રહી છે AIની ઇમારત, આ મોટી ચિંતા ડોટ-કોમ બબલ જ્યારે 2000-01માં ફાટ્યો, ત્યારે ટેક શેરોની કિંમત ચોક્કસપણે ઘટી અને રોકાણકારોને 70 થી 90% સુધીનું નુકસાન થયું. આના કારણે ઘણી ટેક કંપનીઓ સંપૂર્ણપણે ખતમ થઈ ગઈ. પરંતુ આ નુકસાન ફક્ત શેરધારકો સુધી મર્યાદિત રહ્યું. બેંકો અને સામાન્ય વ્યવસાયો સુરક્ષિત રહ્યા. આનાથી વિપરીત, વર્તમાન AI વિસ્તરણ માટે લોન લેવામાં આવી રહી છે. આ બેંકોને બદલે પ્રાઇવેટ કેપિટલ માર્કેટ્સમાંથી આવી રહ્યું છે.