દિવંગત શાયર નિદા ફાઝલીના જીવન પર બનેલી ડોક્યુમેન્ટરી ‘મૈં નિદા’ને 72મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં ‘બેસ્ટ આર્ટ્સ એન્ડ કલ્ચર ફિલ્મ’નો પુરસ્કાર મળ્યો છે. આ ડોક્યુમેન્ટરીના નિર્માતા અતુલ ગંગવાર છેલ્લા લગભગ અઢી દાયકા સુધી નિદા ફાઝલીના ખૂબ નજીક રહ્યા હતા. તેમણે ન માત્ર તેમની સાથે કામ કર્યું, પરંતુ તેમના અંગત જીવન, સંઘર્ષ, સંબંધો અને વિચારસરણીને પણ ખૂબ નજીકથી જોયા. દિવ્ય ભાસ્કર સાથેની વાતચીતમાં અતુલ ગંગવારે નિદા ફાઝલીના અંગત જીવન, પાકિસ્તાનમાં વસેલા પરિવાર, પિતા સાથે જોડાયેલું દર્દ, જગજીત સિંહ સાથેની તેમની મિત્રતા અને તેમના જીવનના ઘણા વણકહ્યા કિસ્સાઓ શેર કર્યા. પ્રશ્ન: નિદા ફાઝલી સાથે તમારી પહેલી મુલાકાત ક્યારે થઈ હતી? જવાબ: પહેલી મુલાકાત 1998માં થઈ હતી. અમે ‘અદબી કોકટેલ’ નામનો એક શો બનાવી રહ્યા હતા અને તેના લેખક નિદા સાહેબ હતા. તે જ દરમિયાન તેમણે અમારી મુલાકાત તલત અઝીઝ સાહેબ, મુકરી સાહેબ (મોહમ્મદ ઉમર મુકરી) અને ઘણા મોટા કલાકારો સાથે કરાવી. ત્યાંથી જ અમારો સંબંધ શરૂ થયો, જે વર્ષો સુધી ચાલતો રહ્યો. પ્રશ્ન: આખરે ક્યારે લાગ્યું કે, નિદા ફાઝલીના જીવન પર ડોક્યુમેન્ટરી બનવી જોઈએ? જવાબ: તેમની સાથે કામ કરતાં-કરતાં એવો અહેસાસ થયો કે તેઓ માત્ર મોટા શાયર જ નહીં, પરંતુ ખૂબ મોટા માણસ પણ હતા. તેમના દ્વારા હું જોની વોકર, ટૂનટૂન, હસન કમાલ, જાવેદ સિદ્દીકી, રાકેશ બેદી અને ઘણા દિગ્ગજોને મળ્યો. તેમણે મને જીવનને જોવાનો દૃષ્ટિકોણ આપ્યો. ત્યારે જ લાગ્યું કે તેમની વાર્તા આવનારી પેઢીઓ સુધી પહોંચવી જોઈએ. પ્રશ્ન: નિદા ફાઝલીના પરિવારનો મોટો ભાગ પાકિસ્તાન જતો રહ્યો હતો. શું તેઓ આ દર્દ વિશે તમારી સાથે વાત કરતા હતા? જવાબ: ખાનગી રીતે તેઓ આ વિશે બહુ ઓછી વાત કરતા હતા, પરંતુ જે કહેવું હોય તે પોતાની શાયરીમાં કહી દેતા હતા. પોતાના પિતાના અવસાન પછી, જ્યારે તેઓ તેમના જનાઝામાં સામેલ ન થઈ શક્યા, ત્યારે તેમણે મશહૂર નઝમ ‘તુમ્હારી કબર પર મૈં ફાતિહા પઢને નહીં આયા’ લખી. તેમાં તેમનું આખું દર્દ દેખાય છે. પ્રશ્ન: નિદા ફાઝલી પોતાના માતા અને પિતાને કઈ રીતે યાદ કરતા હતા? જવાબ: માતા માટે તેમણે લખ્યું- ‘બેસન કી સોંધી રોટી પે ખટ્ટી ચટણી જૈસી માં.’ પિતા માટે તેમની નઝમ આજે પણ વાંચો તો આંખો ભીની થઈ જાય છે, પરંતુ વાતચીતમાં તેઓ ક્યારેય ભૂતકાળમાં જીવતા ન હતા. તેમનું પૂરું ધ્યાન વર્તમાન અને ભવિષ્ય પર રહેતું હતું. પ્રશ્ન: નિદા ફાઝલી સાથે જોડાયેલો કોઈ એવો કિસ્સો જે આજે પણ યાદ હોય? જવાબ: એક વાર હું તેમના ઘરે ગયો, ત્યારે તેમના હાથમાં ઈજા થઈ હતી. મેં પૂછ્યું, ‘શું થયું?’ તેઓ હસતા હસતા બોલ્યા, ‘મુશાયરામાં થાકી ગયો હતો. મંચ પર પાછળ તંબુ સમજીને ટેકો લીધો. ખબર પડી કે પાછળ કંઈ નહોતું અને સીધો નીચે પડી ગયો.’ સૌથી મોટી વાત એ હતી કે તેઓ પોતાના પર પણ ખુલ્લેઆમ હસી શકતા હતા. પ્રશ્ન: નિદા ફાઝલી અને જગજીત સિંહ સાથે જોડાયેલો કોઈ ખાસ કિસ્સો જે તમને આજે પણ યાદ હોય? જવાબ: એક વારનો કિસ્સો મને ખૂબ સારી રીતે યાદ છે. દિલ્હી યુનિવર્સિટીના મારા એક પ્રોફેસર હતા. તેમની ભત્રીજીના કેટલાક ડોક્યુમેન્ટ્સ પર સહી કરાવવાની હતી. એક પ્રકારનું પ્રશંસાપત્ર તેમના માટે કે તે બાળકી ખૂબ સારું ગાય છે. તો મેં નિદા સાહેબ સાથે વાત કરી. તેઓ બોલ્યા, ‘હું દિલ્હી આવી રહ્યો છું, તો તું એરપોર્ટ પર મને મળવા આવી જા.’ હું ત્યાં પહોંચ્યો, તો જોયું કે સાથે જગજીત સિંહજી, ચિત્રાજી અને નિદા સાહેબ તો હતા જ. મેં તેમને કહ્યું, ‘જી, તે પત્ર તમારી પાસેથી જોઈએ છે.’ તેઓ બોલ્યા, ‘લાવો.’ હું ત્યાં જ નજીકના એક કાઉન્ટર પરથી કાગળ લઈને આવ્યો. તેમની પાસે પહોંચ્યો તો પછી તેમણે જગજીત સિંહ જીને કહ્યું, ‘ચલો, આના પર સહી કરી દો.’ કાગળ કોરો હતો. ચિત્રાજી પાછળ ઊભાં હતાં. જગજીત સિંહજીએ પાછળ ફરીને જોયું, તો ચિત્રાજી જોઈ રહ્યાં હતાં કે ભાઈ, આ કોરા કાગળ પર સહી તો નથી કરી રહ્યા. કોરા કાગળ પર સહી કરવી મોટી વાત છે. નિદા સાહેબ સમજી ગયા. તેમણે તરત જ પોતાના હાથે એક પ્રશંસા પત્ર લખ્યો અને પછી તેના પર જગજીત સિંહજીની સહી કરાવી દીધી. પ્રશ્ન: નિદા ફાઝલી અને જગજીત સિંહની મિત્રતા કેવી હતી? જવાબ: બંનેનો સંબંધ માત્ર પ્રોફેશનલ જ નહીં, ખૂબ જ વ્યક્તિગત પણ હતો. જગજીત સિંહના સૌથી ચર્ચિત આલ્બમ ‘ઇનસાઇટ’માં નિદા સાહેબ દ્વારા લખાયેલી ગઝલો હતી. બંને અવારનવાર સાથે બેસતા હતા. હાર્મોનિયમ નીકળતું હતું અને ત્યાં બેસીને નવી ગઝલો તૈયાર થતી હતી. પ્રશ્ન: શું નિદા ફાઝલી અને જગજીત સિંહ વચ્ચે ક્યારેય મજેદાર નોકઝોક પણ થતી હતી? જવાબ: એકવાર અમારા એક પરિચિતને જગજીત સિંહનો શો કરાવવાનો હતો. મેં નિદા સાહેબને કહ્યું કે, જો તમે વાત કરશો, તો કદાચ ફી ઓછી થઈ જશે. તેમણે હસતા હસતા કહ્યું, ‘મારું નામ ન લેતા. જો મારું નામ લીધું, તો તે તને ડિસ્કાઉન્ટ નહીં આપે, ઊલટું મને કોઈ મુશાયરામાં મફતમાં વાંચવા બોલાવી લેશે.’ પછી એવું થયું કે જગજીત સિંહે પોતાની ફી તો પૂરી રાખી, પરંતુ આખા શોની સ્પોન્સરશિપ જ કરાવી દીધી. એટલે કે આયોજકો પર કોઈ બોજ પડ્યો નહીં. આ જ બંનેની દોસ્તી હતી. પ્રશ્ન: ડોક્યુમેન્ટરી બનાવવામાં સૌથી મોટો પડકાર શું રહ્યો? જવાબ: સૌથી મોટો પડકાર હતો વર્ષોની યાદો અને ફૂટેજને એકઠા કરવા. બીજો પડકાર એ હતો કે, લેખકોને ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી એટલી યાદ નથી રાખતી જેટલી એક્ટર કે ડિરેક્ટરને રાખે છે. પરંતુ જે લોકો નિદા સાહેબને ખરેખર જાણતા હતા, તેમણે અમારી શક્ય તમામ મદદ કરી. પ્રશ્ન: શું કોઈ કલાકારે પણ આ સફરમાં મદદ કરી? જવાબ: જી હા. સિંગર શાને કોઈ પણ ખચકાટ વિના ઇન્ટરવ્યુ આપ્યો. તેમના પિતા માનસ મુખર્જી, નિદા સાહેબના ખૂબ સારા મિત્ર હતા. તેમણે પોતાના પિતા અને નિદા સાહેબના સંબંધો પર ખુલીને વાત કરી. આનાથી ડોક્યુમેન્ટરી વધુ સમૃદ્ધ બની. પ્રશ્ન: પાકિસ્તાનમાં નિદા ફાઝલીની એક શાયરી પર ઘણો વિવાદ થયો હતો. જવાબ: જી. તેમણે વાંચ્યું હતું- ‘ઘરથી મસ્જિદ છે બહુ દૂર, ચાલો એમ કરીએ, કોઈ રડતા બાળકને હસાવીએ.’ લોકોએ પૂછ્યું કે શું બાળક અલ્લાહથી મોટું છે? નિદા સાહેબે જવાબ આપ્યો, ‘મસ્જિદ ઇન્સાન બનાવે છે, પરંતુ બાળકને ખુદ અલ્લાહ બનાવે છે. હવે મોટું કોણ છે, તમે નક્કી કરી લો.’ આ જ તેમની વિચારસરણી હતી. પ્રશ્ન: બાળપણમાં ગ્વાલિયરનો તેમની શાયરી પર કેટલો પ્રભાવ રહ્યો? જવાબ: ખૂબ ઊંડો. તેમણે મીરાના ભજન સાંભળીને શાયરીની શરૂઆત કરી હતી. તેમની આખી રચનાઓમાં ગંગા-જમુની તહઝીબ અને ભારતીય સંસ્કૃતિની ઝલક જોવા મળે છે. એટલે ઘણા લોકો તેમને આધુનિક યુગના કબીર પણ કહે છે. પ્રશ્ન: શું નેશનલ એવોર્ડ મળ્યા પછી આવા વિષયો પર વધુ ફિલ્મો બનવાની આશા વધી છે? જવાબ: ચોક્કસ. અત્યાર સુધી મોટાભાગની ડોક્યુમેન્ટરી મોટા સ્ટાર્સ પર બનતી રહી છે. પરંતુ જો કોઈ શાયર પર બનેલી ફિલ્મને રાષ્ટ્રીય સન્માન મળે છે, તો તેનાથી અન્ય ફિલ્મ નિર્માતાઓને પણ પ્રેરણા મળશે કે, સાહિત્ય અને લેખકો પર પણ ગંભીર કામ કરવામાં આવે. પ્રશ્ન: છેવટે, નિદા ફાઝલીના જીવનમાંથી સૌથી મોટી શીખ શું મળી? જવાબ: એ જ કે જિંદગીને હંમેશા સકારાત્મક વિચાર સાથે જીવવી જોઈએ. તેમણે ઘણા સંઘર્ષ કર્યા, પરંતુ ક્યારેય હાર ન માની. જ્યારે પણ હું તેમની શાયરી વાંચું છું અથવા તેમની યાદોને જીવું છું, ત્યારે મને એ જ અનુભવાય છે કે, મુશ્કેલીઓ ભલે ગમે તેટલી હોય, માણસે આશા અને મહેનતનો સાથ ક્યારેય છોડવો ન જોઈએ.