બાંગ્લાદેશમાં 12 ફેબ્રુઆરીએ સંસદીય ચૂંટણીઓ યોજાવા જઈ રહી છે. પૂર્વ પીએમ શેખ હસીનાના દેશ છોડ્યા પછી અને ખાલિદા ઝિયાના નિધન પછી આ પહેલી ચૂંટણી છે. 1991થી 2024 સુધી બાંગ્લાદેશના રાજકારણમાં આ બે નેતાઓનું વર્ચસ્વ રહ્યું. આવી સ્થિતિમાં, 35 વર્ષ પછી દેશને નવા વડાપ્રધાન મળશે. શેખ હસીનાની પાર્ટી અવામી લીગને આ ચૂંટણીમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે 2024માં થયેલા વિદ્યાર્થી આંદોલન દરમિયાન થયેલી હિંસામાં પાર્ટીની ભૂમિકાને કારણે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. અલ જઝીરા અનુસાર, નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે બાંગ્લાદેશની આ ચૂંટણીઓ માત્ર દેશના રાજકારણને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાની રાજદ્વારી અને સત્તા સંતુલનને બદલી શકે છે. તેથી ભારત, પાકિસ્તાન અને ચીન પણ આ ચૂંટણીઓ પર નજર રાખી રહ્યા છે. હસીનાના તખ્તાપલટ બાદ વિદેશ નીતિમાં બદલાવ બાંગ્લાદેશમાં ઓગસ્ટ 2024થી નોબેલ વિજેતા મોહમ્મદ યુનુસની આગેવાની હેઠળ વચગાળાની સરકાર કામ કરી રહી છે. રાજકીય નિષ્ણાતોના મતે, હસીનાના સત્તા પરથી હટ્યા બાદ બાંગ્લાદેશની વિદેશ નીતિમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. ભારત સાથેના સંબંધો હવે તેના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયા છે, જ્યારે પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધો સુધર્યા છે અને ચીન સાથેના વ્યૂહાત્મક સંબંધો વધુ મજબૂત થયા છે. ભારત, પાકિસ્તાન અને ચીન સાથે બદલાતા બાંગ્લાદેશના સંબંધો ભારત સાથે તણાવ વધ્યો પાકિસ્તાન સાથે સંબંધો સારા ચીન સાથે વધુ નિકટતા વધી દક્ષિણ એશિયાના પાવર બેલેન્સ માટે મહત્વપૂર્ણ બાંગ્લાદેશ બાંગ્લાદેશની સામાન્ય ચૂંટણી નક્કી કરશે કે દેશ આગળ ભારતની નજીક રહેશે કે પાકિસ્તાન અને ચીન તરફ ઝુકશે. આનાથી દક્ષિણ એશિયાનું સત્તા સંતુલન બદલાઈ શકે છે. આ જ કારણોસર આ ચૂંટણીને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. બાંગ્લાદેશ દક્ષિણ એશિયાના સત્તા સંતુલન માટે એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આ દેશ ભૂગોળ, રાજનીતિ, અર્થતંત્ર અને વ્યૂહાત્મક હિતો ચારેય મોરચે એકસાથે અસર કરે છે. બાંગ્લાદેશ, ભારતના પૂર્વોત્તર રાજ્યોને લગભગ ચારેય બાજુથી ઘેરે છે. ભારતનો ઉત્તર-પૂર્વ સિલીગુડી કોરિડોર દ્વારા ભારત સાથે જોડાયેલો છે. આવા સંજોગોમાં બાંગ્લાદેશની ભૂમિકા ભારત માટે કનેક્ટિવિટી, સુરક્ષા અને સપ્લાય લાઈનોની દૃષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ બની જાય છે. બીજું મોટું કારણ છે ભારત-ચીન વચ્ચેની વ્યૂહાત્મક ખેંચતાણ. ચીને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાંગ્લાદેશમાં બંદરગાહ, રસ્તા, વીજળી અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ભારે રોકાણ કર્યું છે. બાંગ્લાદેશ જો ચીનની વધુ નજીક જાય છે તો તે ભારત માટે સીધો વ્યૂહાત્મક ફટકો છે, ખાસ કરીને બંગાળની ખાડી અને હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં. બાંગ્લાદેશની દરિયાઈ સીમા આ વિસ્તારને વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. આ વિસ્તાર ગ્લોબલ શિપિંગ, એનર્જી રૂટ્સ અને નૌકાદળની ગતિવિધિઓ માટે ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. ચોથું પરિબળ છે ઇસ્લામિક રાજનીતિ અને કટ્ટરવાદ. બાંગ્લાદેશ મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતો દેશ છે, પરંતુ અત્યાર સુધી તેની રાજનીતિ તુલનાત્મક રીતે સંતુલિત રહી છે. જો ત્યાં રાજકીય અસ્થિરતા વધે છે અથવા કટ્ટરવાદને સ્થાન મળે છે, તો તેની અસર માત્ર બાંગ્લાદેશ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ ભારત, મ્યાનમાર અને સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા પર પડે છે. ભારત અને ચીન-પાકિસ્તાન ત્રણેયની બાંગ્લાદેશની ચૂંટણી પર નજર જો આ ચૂંટણીમાં BNP જીતે છે અથવા મજબૂત સરકાર બનાવે છે, તો ભારત-બાંગ્લાદેશના સંબંધોમાં અંતર વધી શકે છે. સરહદી સુરક્ષા અને પરસ્પર વિશ્વાસ પર અસર પડશે, જ્યારે પાકિસ્તાનને સંબંધો સુધારવાની તક મળશે. ચીન પણ રોકાણ અને મોટા પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા બાંગ્લાદેશમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરી શકે છે. જો પરિણામ સ્પષ્ટ ન રહ્યું અને ગઠબંધન સરકાર બની, તો સ્થિતિ વધુ અસ્થિર થશે, જેનાથી ભારતની સ્થિતિ નબળી અને પાકિસ્તાન-ચીનની ભૂમિકા મજબૂત થઈ શકે છે. જો જમાત-એ-ઇસ્લામી સત્તામાં આવે છે અથવા સરકારમાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે, તો ભારતની ચિંતા સૌથી વધુ વધશે. સુરક્ષા અને કટ્ટરપંથને લઈને દબાણ વધી શકે છે, જ્યારે પાકિસ્તાનને વૈચારિક અને રાજકીય ફાયદો મળશે. ચીન માટે આ સ્થિરતા અને રોકાણ વધારવાની તક હશે. કુલ મળીને, 12 ફેબ્રુઆરીની ચૂંટણી એ નક્કી કરશે કે બાંગ્લાદેશ કયા પક્ષમાં જશે. ભારત-બાંગ્લાદેશે એકબીજાની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હસીનાના 15 વર્ષના શાસન દરમિયાન ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો ખૂબ જ ગાઢ હતા. ભારત બાંગ્લાદેશનો એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક અને વ્યાપારી ભાગીદાર રહ્યો છે, પરંતુ હસીનાના ભારત આવ્યા પછી બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધ્યો અને એકબીજાની નિકાસ પર પ્રતિબંધો પણ લાદવામાં આવ્યા. 2024-25માં ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેનો કુલ વેપાર લગભગ 13.51 અબજ ડોલર રહ્યો, જેમાં ભારતે 11.46 અબજ ડોલરની નિકાસ કરી અને લગભગ 2.05 અબજ ડોલરની આયાત કરી. જોકે, નિષ્ણાતોને આશંકા છે કે આવનારા સમયમાં પ્રતિબંધોને કારણે બંને દેશોનો વેપાર ઘટી શકે છે. બાંગ્લાદેશની આઝાદી પછીથી ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો એ વાત પર નિર્ભર કરતા રહ્યા છે કે ઢાકામાં કઈ પાર્ટી સત્તામાં છે. હસીનાના કાર્યકાળમાં સંબંધો મજબૂત રહ્યા, પરંતુ વિરોધ પક્ષો અવારનવાર તેમના પર ભારત સામે નબળો વલણ અપનાવવાનો આરોપ લગાવતા રહ્યા. બંને દેશોમાં ક્રિકેટ રમવા પર વિવાદ છવાયો હસીનાના હટ્યા બાદ બાંગ્લાદેશમાં ભારત વિરોધી ભાવનાઓ પણ વધી. પરિસ્થિતિ ત્યારે વધુ વણસી જ્યારે વિદ્યાર્થી આંદોલનના નેતા ઉસ્માન હાદીની હત્યા થઈ, જેના પછી ભારત વિરુદ્ધ પ્રદર્શનો થયા. ભારતે વચગાળાની સરકાર દરમિયાન બાંગ્લાદેશમાં હિંદુ લઘુમતીઓ સાથે દુર્વ્યવહારનો આરોપ પણ લગાવ્યો. ડિસેમ્બરમાં એક હિંદુ યુવકની હત્યાનો મામલો પણ સામે આવ્યો હતો. આ તણાવ વચ્ચે ભારત અને બાંગ્લાદેશની ક્રિકેટને લઈને પણ વિવાદ થયો. બાંગ્લાદેશે ભારતમાં યોજાનારી T20 વર્લ્ડ કપ મેચોને કોઈ અન્ય દેશમાં કરાવવાની માંગ કરી, પરંતુ ICCએ બાંગ્લાદેશને ટુર્નામેન્ટમાંથી બહાર કરી દીધું. આ પછી પાકિસ્તાને બાંગ્લાદેશના સમર્થનમાં ભારત વિરુદ્ધ મેચ રમવાનો ઇનકાર કર્યો. ભારત ઇચ્છે છે કે ચૂંટણી પછી બાંગ્લાદેશમાં એવી સરકાર બને જે ભારત સાથે સંબંધો સુધારી શકે. જાણકારોનું કહેવું છે કે ભારત BNPની સરકાર સાથે કામ કરવા તૈયાર થઈ શકે છે, પરંતુ જમાતની જીતને લઈને તેની ચિંતા વધુ છે. આ જ કારણથી ભારત બંને પક્ષો સાથે સંપર્કમાં છે. પાકિસ્તાન 1971ના વિવાદોને ભૂલી જવા માગે છે બીજી તરફ, હસીનાના હટ્યા પછી પાકિસ્તાન બાંગ્લાદેશની વધુ નજીક આવ્યું છે. 2024માં પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફે મોહમ્મદ યુનુસ સાથે બે વાર મુલાકાત કરી. બંને દેશો વચ્ચે વેપાર ફરી શરૂ થયો અને 14 વર્ષ પછી સીધી ફ્લાઇટ સેવાઓ પણ ફરી શરૂ કરવામાં આવી. સૈન્ય અને સંરક્ષણ સ્તરે પણ વાતચીત થઈ છે. નિષ્ણાતોના મતે, પાકિસ્તાન બાંગ્લાદેશ સાથે સંબંધો મજબૂત કરીને ભારત પર વ્યૂહાત્મક દબાણ લાવવા માગે છે અને 1971ના યુદ્ધ સાથે સંકળાયેલા જૂના મુદ્દાઓને ભૂલી જવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ચીન અલગ-અલગ બાંગ્લાદેશી પક્ષોના સંપર્કમાં ચીન પણ બાંગ્લાદેશમાં પોતાની હાજરી સતત વધારી રહ્યું છે. હસીનાના સમયમાં પણ બંને દેશો વચ્ચે આર્થિક કરારો થયા હતા અને યુનુસની વચગાળાની સરકાર દરમિયાન પણ ચીને 2.1 અબજ ડોલરના રોકાણ અને લોનની જાહેરાત કરી છે. ચીને બાંગ્લાદેશમાં માળખાકીય સુવિધાઓ અને સંરક્ષણ સહયોગ વધારવામાં રસ દાખવ્યો છે. ચીનના નેતાઓ અલગ-અલગ રાજકીય પક્ષોના સંપર્કમાં છે અને તેમનું માનવું છે કે ચૂંટણી પછી જે પણ સરકાર બનશે, તેની સાથે કામ કરવામાં આવશે. ચીન માટે બાંગ્લાદેશમાં રાજકીય સ્થિરતા અને તેના રોકાણની સુરક્ષા સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.