15 ઑગસ્ટ 1975
ધનમંડી, ઢાકા સેનાના કેટલાક જુનિયર અધિકારીઓએ રાષ્ટ્રપતિ શેખ મુજીબુર રહેમાનના ત્રણ ઘરો પર એકસાથે હુમલો કર્યો. ફાયરિંગ સાંભળીને મુજીબ સીડીઓથી નીચે ઉતરવા લાગ્યા. તેઓ કંઈ સમજી શકે તે પહેલાં, તેમના પર ગોળીઓ વરસાવી દેવામાં આવી. ત્યારબાદ તેમની પત્ની બેગમ મુજીબ, પુત્રો જમાલ અને કમાલને મારી નાખવામાં આવ્યા. બંને પુત્રવધૂઓની પણ હત્યા કરી દેવામાં આવી. એટલું જ નહીં, માત્ર 10 વર્ષના સૌથી નાના પુત્ર રસેલ મુજીબને પણ ગોળીઓથી વીંધી નાખવામાં આવ્યો. પાકિસ્તાનથી દેશને આઝાદ કરાવીને એક નવો બાંગ્લાદેશ બનાવનાર શેખ મુજીબના પરિવારના 10 લોકો માર્યા ગયા. 50 વર્ષ પહેલાં શરૂ થયેલો સત્તા સંઘર્ષ, સૈન્ય હસ્તક્ષેપ અને વિવાદાસ્પદ ચૂંટણીઓનો લાંબો દોર આજ સુધી ચાલુ છે. બાંગ્લાદેશમાં 12 ફેબ્રુઆરીએ 13મી સામાન્ય ચૂંટણી યોજાવા જઈ રહી છે. અમે બાંગ્લાદેશના ચૂંટણી ઇતિહાસ અને તેનાથી સંબંધિત વિવાદોને 3 ભાગમાં જણાવી રહ્યા છીએ. પહેલા ભાગમાં વાંચો બાંગ્લાદેશ બન્યા પછી શેખ મુજીબના PM બનવાથી લઈને ઝિયાઉર રહેમાનના મૃત્યુ સુધીની કહાની… પ્રથમ ચૂંટણી- 1973 વડાપ્રધાન મુજીબે રાષ્ટ્રપતિ બનીને વિપક્ષ ખતમ કર્યો બંધારણ બદલીને PMથી પ્રેસિડેન્ટ બન્યા મુજીબ પાકિસ્તાનથી 1971માં આઝાદી મળ્યા પછી શેખ મુજીબુર રહેમાન (શેખ મુજીબ) 1972માં બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન બન્યા. તેમણે 1973માં પ્રથમ ચૂંટણી કરાવવાનો નિર્ણય કર્યો, જેના પછી માર્ચમાં સંસદીય ચૂંટણીઓ થઈ. આમાં શેખ મુજીબની અવામી લીગ ઉપરાંત નેશનલ અવામી પાર્ટી (NAP), જમાત-એ-ઇસ્લામી અને કેટલીક ડાબેરી પાર્ટીઓ પણ મેદાનમાં હતી. મુજીબની અવામી લીગે 300માંથી લગભગ 293 બેઠકો જીતીને ઐતિહાસિક બહુમતી મેળવી. વિપક્ષને માત્ર 7 બેઠકો મળી. કોઈપણ પાર્ટી 2થી વધુ બેઠકો જીતી શકી નહીં. શેખ મુજીબ આઝાદ બાંગ્લાદેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન બન્યા. ચૂંટણી જીત્યા પછી તેમણે અર્થતંત્રને સુધારવા માટે ઘણા મોટા ઉદ્યોગો અને બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું. જોકે, ભ્રષ્ટાચાર અને આર્થિક દબાણોને કારણે સારા પરિણામો મળ્યા નહીં. 1974માં આવેલા ભયાનક દુષ્કાળે દેશની હાલત વધુ બગાડી દીધી. ખાદ્ય સંકટ અને મોંઘવારીને કારણે સરકારની લોકપ્રિયતા ઘટવા લાગી. શેખ મુજીબને લાગ્યું કે દેશ અરાજકતા તરફ જઈ રહ્યો છે. તેમણે બંધારણ બદલીને રાષ્ટ્રપતિ સિસ્ટમ લાગુ કરી અને પોતે રાષ્ટ્રપતિ બની ગયા. દેશમાં એક પાર્ટી સિસ્ટમ લાગુ થઈ, માત્ર 4 અખબારો બચ્યા 1975 આવતા-આવતા મુજીબના હાથમાંથી બાબતો સરકવા લાગી. ત્યારબાદ તેમણે જાન્યુઆરી 1975માં બંધારણમાં સુધારો કરીને દેશમાં એક પાર્ટી બનાવી, જેનું નામ બાંગ્લાદેશ કૃષક શ્રમિક અવામી લીગ (BAKSAL) રાખ્યું. બાકીની બધી પાર્ટીઓને ખતમ કરી દેવામાં આવી. બધા નેતાઓને BAKSALમાં સામેલ થવું પડ્યું. મુજીબે પ્રેસ પર કડક નિયંત્રણ લાદ્યું અને અખબારોની સંખ્યા ઘટાડીને માત્ર 4 કરી દીધી. સેનાને વધુ તાકાત આપવામાં આવી અને દેશને 61 જિલ્લામાં વિભાજીત કરીને ગવર્નમેન્ટ સિસ્ટમ શરૂ કરવામાં આવી. દેશમાં લોકશાહી લગભગ ખતમ થઈ ગઈ હતી. બાંગ્લાદેશમાં 1 વર્ષમાં 3 ઉથલપાથલ પ્રથમ બળવો: 15 ઓગસ્ટ 1975- મુજીબની હત્યા BAKSALને 1 સપ્ટેમ્બર, 1975થી સંપૂર્ણપણે પ્રભાવી થવાનું હતું. પરંતુ તે પહેલા જ શેખ મુજીબની તેમના જ નિવાસસ્થાને હત્યા કરી દેવામાં આવી. આમાં મેજર ફારુખ, મેજર રાશિદ જેવા ઘણા અધિકારીઓ સામેલ હતા. આ અધિકારીઓએ શેખ મુજીબના નજીકના મનાતા પૂર્વ વિદેશ મંત્રી ખોંડાકર મુશ્તાક અહેમદને રાષ્ટ્રપતિ બનાવ્યા. જોકે, લોકોને એ જાણવામાં વાર ન લાગી કે ખોંડાકર આ હત્યાકાંડમાં સામેલ હતા. હવે અસલી નિર્ણયો સેનાના એ જ અધિકારીઓ લઈ રહ્યા હતા, જેમણે બળવો કર્યો હતો. નવી સરકારે સત્તા સંભાળતા જ એક વિવાદાસ્પદ પગલું ભર્યું. તેણે ‘ઇન્ડેમ્નિટી ઓર્ડિનન્સ’ (ક્ષતિપૂર્તિ અધ્યાદેશ) લાગુ કર્યો, જેના હેઠળ શેખ મુજીબની હત્યામાં સામેલ અધિકારીઓને કાનૂની કાર્યવાહીમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્તિ આપવામાં આવી. બીજો બળવો: 3 નવેમ્બર 1975- રાષ્ટ્રપતિ મુશ્તાકની ધરપકડ ‘ઇન્ડેમ્નિટી ઓર્ડિનન્સ’થી સેનાનો એક જૂથ નારાજ થઈ ગયો. બ્રિગેડિયર ખાલિદ મુશર્રફ વિરોધીઓનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. તેમને સેનાની ટોપ લીડરશિપનું પણ સમર્થન મળી રહ્યું હતું. તેમનું માનવું હતું કે જો આ જ સ્થિતિ રહી તો સેના સંપૂર્ણપણે રાજકારણમાં ફસાઈ જશે અને દેશ અરાજકતા તરફ ધકેલાઈ જશે. ખાલિદ મુશર્રફના આદેશ પર સૈનિકોએ ઢાકાના મહત્વના સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર કબજો કરી લીધો. રાષ્ટ્રપતિ મુશ્તાકની ધરપકડ કરી લેવામાં આવી. મેજર રાશિદ અને ખાલિદ સહિતના તમામ અધિકારીઓ જે મુજીબની હત્યામાં સામેલ હતા, તેમને દેશ છોડીને ભાગી જવા દેવામાં આવ્યા. ઘણા અહેવાલો અનુસાર, તેઓ થાઈલેન્ડ અને પછી પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. આ પછી મુશર્રફે ભૂતપૂર્વ મુખ્ય જસ્ટિસ અબુ સાદત સાયેમને રાષ્ટ્રપતિ બનાવ્યા. તેમને સેના અને રાજકીય જૂથો વચ્ચે તાલમેલ સ્થાપિત કરવા માટે રાષ્ટ્રપતિ બનાવવામાં આવ્યા હતા. જોકે, મુશર્રફે બળવો કરવાની સાથે જ એક ભૂલ કરી દીધી, જેનું પરિણામ તેમને 4 દિવસ પછી જ ભોગવવું પડ્યું. મુશર્રફે આર્મી ચીફ ઝિયાઉર રહેમાનને નજરકેદ કરી લીધા. ખરેખર, ઝિયા તે સમયે સેનાના સૌથી શક્તિશાળી અધિકારી હતા અને આઝાદીના હીરો માનવામાં આવતા હતા. મુશર્રફને લાગ્યું કે જો રહેમાનને છુટા મુકી દેવામાં આવશે તો તેઓ મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. ત્રીજો બળવો: 7 નવેમ્બર 1975 – બ્રિગેડિયર મુશર્રફની હત્યા ભલે સેનાના ટોપ અધિકારીઓ મુશર્રફની સાથે હતા, પરંતુ નીચલા રેન્કના અધિકારીઓ અને સામાન્ય સૈનિકો તેનાથી નારાજ થઈ ગયા. તેમણે સિનિયર રેન્કના ઘણા અધિકારીઓને મારી નાખ્યા. તેનાથી ડરીને મુશર્રફ ઢાકાની એક છાવણીમાં છુપાઈ ગયા, પરંતુ સૈનિકોએ તેમને શોધી કાઢ્યા અને ગોળીઓથી વીંધી નાખ્યા. ત્યારબાદ સૈનિકો તે જગ્યાએ પહોંચ્યા જ્યાં રહેમાન નજરકેદ હતા. તેમણે દરવાજો તોડ્યો, તેમને બહાર કાઢ્યા અને ખભા પર ઉઠાવીને નારા લગાવતા લઈ ગયા. મુશર્રફના બળવાના માત્ર 4 દિવસ પછી જ બાંગ્લાદેશમાં વધુ એક બળવો થઈ ગયો. ઝિયાઉર રહેમાન દેશના બીજા રાષ્ટ્રપતિ બન્યા અબુ સાદત સાયેમ, જેમને રાષ્ટ્રપતિ બનાવવામાં આવ્યા હતા, તેઓ પદ પર તો રહ્યા, પરંતુ વાસ્તવિક સત્તા સંપૂર્ણપણે સેનાના હાથમાં જતી રહી. સાયેમ ધીમે ધીમે માત્ર નામ પૂરતા રાષ્ટ્રપતિ બનીને રહી ગયા. આખરે 1977માં તેમણે ખરાબ સ્વાસ્થ્યનું કારણ આપીને રાષ્ટ્રપતિ પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું. ત્યારબાદ સેના પ્રમુખ ઝિયાઉર રહેમાન પોતે રાષ્ટ્રપતિ બની ગયા. બીજી ચૂંટણી- 1979 રહેમાનની પાર્ટી BNP જીતી રહેમાન સમજી ગયા હતા કે માત્ર બંદૂકના જોરે લાંબા સમય સુધી સત્તા ટકી શકતી નથી. આવા સંજોગોમાં પોતાની સરકારને કાયદેસરતા આપવા માટે તેમણે એક નવી પાર્ટી બનાવી. નામ રાખ્યું – બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP). રહેમાને 4 વર્ષ પછી ચૂંટણી કરાવવાની જાહેરાત કરી, જેના પછી 18 ફેબ્રુઆરી 1979ના રોજ બાંગ્લાદેશમાં બીજી સામાન્ય ચૂંટણી થઈ. વિપક્ષમાં નબળી પડી ગયેલી અવામી લીગ, કેટલીક ઇસ્લામિક પાર્ટીઓ અને ડાબેરી પક્ષો હતા. પરિણામ સંપૂર્ણપણે BNPની તરફેણમાં આવ્યું. તેને 207 બેઠકો મળી. જ્યારે, અવામી લીગને 39 બેઠકો અને મુસ્લિમ લીગને 20 બેઠકો મળી. આ જીત સાથે ઝિયાને માત્ર સંસદ પર કબજો જ નહીં, પરંતુ તેના સૈન્ય શાસનને લોકતાંત્રિક કાયદેસરતા પણ મળી ગઈ. રહેમાન પર સેનાના ઉપયોગનો આરોપ ચૂંટણીમાં જીત પછી ઝિયાઉર રહેમાને દેશની નીતિઓ બદલવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે શેખ મુજીબના સમાજવાદી આર્થિક મોડેલથી દૂર રહીને ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહન આપ્યું. મોટા પાયે કરાયેલા રાષ્ટ્રીયકરણને ધીમે ધીમે નબળું પાડવામાં આવ્યું અને અર્થતંત્રને વૈશ્વિક બજાર માટે ખોલવામાં આવ્યું. આ સમયગાળામાં રહેમાને પશ્ચિમી દેશો સાથે સંબંધો મજબૂત કર્યા અને બાંગ્લાદેશની વિદેશ નીતિને નવો આકાર આપ્યો. આ સાથે જ રહેમાન સેનામાં પણ ફેરફારો કરી રહ્યા હતા. તેમણે વારંવાર બદલીઓ કરી, ઘણા વરિષ્ઠ અધિકારીઓને બાજુ પર કર્યા અને કેટલાક અધિકારીઓને રાજકીય જવાબદારીઓ પણ સોંપી. રહેમાને 1975 પછી થયેલા સૈન્ય બળવાઓમાં સામેલ ઘણા અધિકારીઓને સજા અપાવી, જ્યારે કેટલાકને માફ પણ કર્યા. આનાથી સેનામાં ધીમે ધીમે નારાજગી વધવા લાગી. ઘણા અધિકારીઓને લાગવા માંડ્યું કે રાષ્ટ્રપતિ રહેમાન સેનાનો ઉપયોગ રાજકીય હેતુઓ માટે કરી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ રહેમાનની પણ હત્યા 30 મે 1981 રાષ્ટ્રપતિ ઝિયાઉર રહેમાન ચટગાંવના પ્રવાસે ગયા. તેઓ સર્કિટ હાઉસમાં રોકાયા હતા. ત્યારે સેનાના કેટલાક જવાનોએ સર્કિટ હાઉસને ઘેરી લીધું અને અંધાધૂંધ ગોળીબાર શરૂ કરી દીધો. રાષ્ટ્રપતિને બચવાની તક મળી નહીં. રહેમાનની હત્યા પાછળ ચટગાંવના સૈન્ય કમાન્ડર અબ્દુલ મંજૂરનું નામ આવ્યું. મંજૂરે રેડિયો પર નિવેદન જાહેર કરીને સત્તા પોતાના હાથમાં લેવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ રાજધાની ઢાકામાં સેનાની ટોપ લીડરશિપ તેમની સાથે ન ગઈ. સમગ્ર સૈન્ય કમાન્ડ ઝિયા સમર્થક અધિકારીઓ પાસે રહ્યું. તેમના આદેશ પર વફાદાર સૈનિકોએ ચટગાંવને ઘેરી લીધું. થોડા જ દિવસોમાં મંજૂર પકડાઈ ગયા અને બાદમાં કસ્ટડીમાં જ તેમની હત્યા કરી દેવામાં આવી. રાષ્ટ્રપતિ રહેમાનની હત્યા બાદ ઉપરાષ્ટ્રપતિ અબ્દુસ સત્તારે પદ સંભાળ્યું. જોકે, તેમની ન તો સેના પર પકડ હતી, ન રાજકીય તાકાત. માર્ચ 1982માં સેના પ્રમુખ હુસૈન મોહમ્મદ ઇર્શાદે બળવો કરીને સત્તા પોતાના હાથમાં લઈ લીધી. ફરી એકવાર બાંગ્લાદેશમાં સૈન્ય શાસન આવી ગયું. પાર્ટ-2 માં વાંચો… શેખ મુજીબની દીકરી હસીના અને ઝિયાઉર રહેમાનની પત્ની ખાલિદાની રાજનીતિમાં એન્ટ્રીથી લઈને તેમની દોસ્તી અને દુશ્મનીની કહાની…