સિનેમામાં ઘણા હીરો આવ્યા, ઘણા સુપરસ્ટાર બન્યા, પરંતુ એક એક્ટર એવો પણ હતો જેણે પડદા પર ઉપકાર, પૂરબ ઔર પશ્ચિમ, રોટી કપડા ઔર મકાન જેવી ફિલ્મો દ્વારા દેશભક્તિને જીવી. તેમનું નામ મનોજ કુમાર હતું. દેશપ્રેમ જ તે કારણ હતું કે લોકો તેમનું અસલી નામ ભૂલવા લાગ્યા અને તેમને ફક્ત એક નામથી બોલાવવા લાગ્યા ‘ભારત કુમાર’। તેમની ફિલ્મોમાં દેખાતો જુસ્સો, ઝનૂન અને દર્દ માત્ર અભિનય નહોતો. તેમણે પોતે 10 વર્ષની ઉંમરે ભારત-પાકના ભાગલાથી ઉઠેલી ચીસો સાંભળી અને ઘણા લોકોને જતા જોયા. બીમાર માતાને દર્દથી કણસતા જોયા અને નાના ભાઈને દમ તોડતા પણ. માથે છત નહોતી, ભવિષ્યનો કોઈ ભરોસો નહોતો અને આશા પણ તૂટવા લાગી, પરંતુ કોને ખબર હતી કે પાકિસ્તાનથી ભાગેલો તે બાળક, દેશભક્તિનું એવું ઉદાહરણ બનશે કે દરેક જણ તેમને અસલી નામ કરતાં વધુ ભારત કુમારના નામથી ઓળખશે. આજે મનોજ કુમાર ઉર્ફે ભારત કુમારની બર્થ એનિવર્સરી છે. એપ્રિલ 2025માં તેમનું નિધન થયું છે, પરંતુ જો આજે તેઓ જીવતા હોત તો 88 વર્ષના થયા હોત. તેમની જન્મજયંતિ નિમિત્તે જાણો, વિભાજનના દર્દમાંથી બહાર આવીને દેશના હીરો બનવાની કહાણી- કિસ્સો- 1 તોફાનોમાં ભાઈનું મૃત્યુ થયું, યમુનામાં મૃતદેહ વહેવડાવ્યો; સારવાર ન કરનારા ડોકટરોને લાકડીઓથી માર્યા 24 જુલાઈ 1937 બ્રિટિશ ભારતના એબોટાબાદના પંજાબી હિંદુ પરિવારમાં હરિકૃષ્ણ ગિરી ગોસ્વામીનો જન્મ થયો, જેઓ પાછળથી મનોજ કુમારના નામથી ઓળખાયા. તે ભાગ જ્યાં તેમનો જન્મ થયો હતો તે ભાગલા પછી પાકિસ્તાનના ખૈબર પખ્તુનખ્વામાં આવે છે. મનોજ કુમાર માત્ર 10 વર્ષના હતા, જ્યારે અંગ્રેજો પાસેથી આઝાદી મળ્યા પછી ભાગલા શરૂ થયા. રમખાણો ફાટી નીકળ્યા અને જીવ બચાવતા મનોજ કુમારનો પરિવાર દિલ્હીના હડસન લાઇન રેફ્યુજી કેમ્પમાં આવીને રહેવા લાગ્યો. નાનો ભાઈ કુક્કુ માત્ર 2 મહિનાનો હતો. જન્મથી જ તેની તબિયત ખરાબ રહેતી હતી અને માતા પણ બીમાર ચાલી રહી હતી. રમખાણો વચ્ચે ડોકટરો પણ જીવ બચાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ભાઈને યોગ્ય સારવાર ન મળવાને કારણે તેનું મૃત્યુ થયું. બાળપણનો એ દર્દ યાદ કરીને મનોજ કુમારે સંસદ ટીવીના શો ગુફ્તગૂમાં કહ્યું- એ રડતું બાળપણ, જે લાહોરથી વિખૂટું પડી ગયું, જે એબોટાબાદથી વિખૂટું પડી ગયું. એ ખૂબ રડતું બાળપણ હતું, આજે પણ વિચારું છું તો આંખો ભલે સંભાળી લઉં, પણ દિલ રડે છે. દિલનું રડવું ખૂબ ભયાનક હોય છે. સૌથી મોટો હું, મારાથી નાની બહેન લલિતા. જ્યારે ભાગલા પડ્યા ત્યારે માએ નાના ભાઈને જન્મ આપ્યો. કુક્કુ નામ હતું તેનું, બીમાર, મા પણ બીમાર. અમે રેફ્યુજી કેમ્પમાં હતા. માને દિલ્હીની તીસ હજારી હોસ્પિટલમાં રાખવામાં આવી. જ્યારે સાયરન વાગતું હતું, ત્યારે ડોક્ટર-નર્સ અંડરગ્રાઉન્ડ જતા રહેતા હતા. મારી મા તડપી રહી હતી, ભાઈ તડપી રહ્યો હતો. મા ચીસો પાડી રહી હતી કે ડોક્ટરને બોલાવો. તે બધા અંડરગ્રાઉન્ડ હતા. માએ ચીસ પાડી, મારો ભાઈ કુક્કુ જતો રહ્યો હતો. હું ગુસ્સામાં હતો. હું લાકડી લઈને અંડરગ્રાઉન્ડ ગયો. ડોક્ટરોને પણ માર્યા, નર્સને પણ માર્યા. પિતાજી આવ્યા, તેમણે સંભાળ્યું. બીજા દિવસે તે 2 મહિનાના બાળકને યમુનાજીમાં વહાવી દીધો, જેમ જેમ તે નીચે જઈ રહ્યો હતો, તેમ તેમ લાગતું હતું કે હું ડૂબી રહ્યો છું. પછી પિતાજીએ રાત્રે પોતાના માથા પર હાથ રાખીને કસમ ખવડાવી કે જિંદગીમાં રમખાણ, મારપીટ ન કરવી. છેવટે મનોજ કુમારે રડમસ અવાજે કહ્યું, જેનું બાળપણ મરી ગયું, સમજો કે તે માણસ જ મરી ગયો. ભાઈના મૃત્યુ પછી પણ મનોજ કુમાર 2 મહિના સુધી રેફ્યુજી કેમ્પમાં જ રહ્યા અને પરિસ્થિતિ સુધર્યા પછી પરિવાર દિલ્હીમાં જ સ્થાયી થયો. પિતા સ્ટીલની ફેક્ટરીમાં કામ કરતા હતા, પરંતુ સાથે જ તેઓ શાયર પણ હતા. જ્યારે મનોજ કુમારના પિતા 5મા ધોરણમાં હતા, ત્યારે લામા ઇકબાલે તેમની નઝમ સાંભળીને તેમને ખિઝ્રનો તકાજો આપ્યો હતો. જ્યારે તેમનો કલામ છપાયો, ત્યારે તેમને મહારાષ્ટ્ર ઉર્દૂ એકેડમી તરફથી સિમરન એવોર્ડ મળ્યો. કિસ્સો- 2 દિલીપ કુમારને ફિલ્મોમાં મરતા જોઈને ફરિશ્તો માની લીધો, વિચાર્યું- હું પણ ફરિશ્તો બનીશ દિલ્હીમાં જ મનોજ કુમારનો અભ્યાસ થયો. તેઓ નાની ઉંમરના હતા, જ્યારે મામા તેમને અવારનવાર ફિલ્મો બતાવવા લઈ જતા હતા. ત્યારે દિલીપ કુમાર સ્ટાર બની ચૂક્યા હતા, જેમની ફિલ્મો અવારનવાર સિનેમાઘરોમાં લાગતી હતી. મનોજ કુમારે સૌથી પહેલા દિલીપ કુમારની 1947માં આવેલી ફિલ્મ જુગ્નુ જોઈ, જેમાં તેમના પાત્રનું મૃત્યુ થઈ જાય છે. ત્યાં સુધી મનોજ કુમાર જાણતા ન હતા કે સિનેમા શું હોય છે. થોડા સમય પછી તેમણે દિલીપ કુમારની ફિલ્મ શહીદ (1948) જોઈ. તેમાં પણ દિલીપ કુમારને મરતા બતાવવામાં આવ્યા હતા. મનોજ કુમાર ફિલ્મ જોઈને ઘરે પાછા ફર્યા, તો મોડે સુધી સૂતા જ નહીં. મનમાં બસ એક જ વિચાર હતો કે જ્યારે તે વ્યક્તિ એક વર્ષ પહેલાં (ફિલ્મ જુગ્નુમાં) મરી ચૂક્યા છે, તો ફરીથી (ફિલ્મ શહીદમાં) કેવી રીતે મરી શકે છે. માતાએ તેમને જાગતા જોયા, તો પૂછી લીધું- સૂતા કેમ નથી? મનોજ કુમારે માસૂમ અવાજમાં કહ્યું- બીજી (જેમ તેઓ માતાને બોલાવતા હતા), માણસ કેટલી વાર મરે છે? માતાએ જવાબ આપ્યો- એક વાર. મનોજ કુમારે ફરી કહ્યું- અને જે 2-3 વાર મરે? માતાએ કહ્યું- તે તો ફરિશ્તો જ હશે. તે દિવસે મનોજ કુમારે નક્કી કરી લીધું કે હું પણ મોટો થઈને ફરિશ્તો જ બનીશ. કિસ્સો- 3 કઝીનનો પત્ર મળતાં બોમ્બે પહોંચ્યા, સેટ પર સામાન ઉઠાવવાનું કામ મળ્યું વધતી ઉંમર સાથે મનોજ કુમાર હીરો બનવાનો વિચાર પાક્કો કરવા લાગ્યા. તેમણે દિલ્હીની હિંદુ કોલેજમાંથી અભ્યાસ પૂરો કર્યો. મનોજ કુમારના કઝન લેખરાજ ભાખરી પણ હિન્દી સિનેમા સાથે જોડાઈ ચૂક્યા હતા. એક દિવસ જ્યારે મનોજ કુમારની લેખરાજ સાથે મુલાકાત થઈ, ત્યારે તેમણે મનોજને જોતા જ કહ્યું- તું તો હીરો લાગે છે. મનોજ સાંભળીને ઊભા થયા અને તરત જ કહ્યું- તો બનાવી દો. લેખરાજે જ્યારે ફિલ્મો ડિરેક્ટ કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે તેમને મનોજની કહેલી વાત યાદ રહી. 1956માં તેમણે મનોજના પરિવારને પત્ર લખીને તેમને બોમ્બે મોકલવા કહ્યું. માતા-પિતાની સંમતિ પછી મનોજ બોમ્બે પહોંચ્યા અને કાકા-કાકીના ઘરે રહેવા લાગ્યા. લેખરાજે શરૂઆતમાં તેમને સેટ આસિસ્ટન્ટનું કામ આપ્યું, જ્યાં તેઓ શૂટિંગ સંબંધિત સામાન ઉંચકતા હતા. થોડા સમય પછી જ તેમને સખત મહેનતને કારણે આસિસ્ટન્ટ ડિરેક્ટરનું કામ મળવા લાગ્યું. કિસ્સો- 4 પહેલી ફિલ્મમાં 19 વર્ષના મનોજ કુમારને 90 વર્ષનો ભિખારી બનાવ્યો, ગર્લફ્રેન્ડ પણ ઓળખી શકી નહીં મનોજ કુમારના કઝિન લેખરાજે 1957ની ફિલ્મ ફેશન ડિરેક્ટ કરી હતી, જેમાં માલા સિંહા અને પ્રદીપ કુમાર લીડ રોલમાં હતા. આ ફિલ્મમાં મનોજે તેમને મદદ કરી હતી. ત્યારે તેઓ માત્ર 19 વર્ષના હતા. શૂટિંગ શરૂ થાય તે પહેલાં લાઇટ ટેસ્ટિંગ માટે મનોજને જ કેમેરા સામે ઊભા રાખીને લાઇટ ચેક કરવામાં આવતી હતી. જ્યારે આ ફિલ્મના નાના રોલ માટે કોઈ કલાકાર ન મળ્યો, ત્યારે લેખરાજે મનોજને કહ્યું કે તે આ રોલ કરે. મનોજને લાગ્યું કે કોઈ સારો રોલ હશે, પરંતુ બાદમાં ખબર પડી કે 19 વર્ષના મનોજ કુમારને 90 વર્ષના એક ભિખારીનો રોલ મળ્યો છે. તેમણે આ પણ સ્વીકાર્યું અને પૂરા ગેટઅપ સાથે ભિખારી બની ગયા. આ સમય સુધીમાં મનોજ કુમાર દિલ્હીની કોલેજમાં સાથે ભણતી શશિને પસંદ કરતા હતા. બંને એકબીજા સાથે લગ્ન કરવા માંગતા હતા. ઘરમાં ટેલિફોન નહોતો, તેથી જ્યારે મનોજ રજા પર દિલ્હી જતા ત્યારે જ બંનેની વાત થતી હતી. જ્યારે મનોજને ફિલ્મ ફેશનમાં કામ મળ્યું, ત્યારે તે ઘરવાળાઓ અને ગર્લફ્રેન્ડ શશિને જાણ કરી શક્યા નહીં. ફિલ્મ રિલીઝ થઈ અને શશિ પોતાની મિત્રો સાથે ફિલ્મ જોવા પહોંચી. તેમણે આખી ફિલ્મ જોઈ, પરંતુ ભિખારી બનેલા મનોજ કુમારનો ગેટઅપ એવો હતો કે તે તેમને ઓળખી જ ન શકી. ફિલ્મ ફેશનમાં રોલ નાનો જરૂર હતો, પરંતુ મનોજ કુમાર થોડી મિનિટોના અભિનયમાં પોતાની ઊંડી છાપ છોડવામાં સફળ રહ્યા. આગળ તેમને સહારા, ચાંદ અને હનીમૂન જેવી અન્ય ફિલ્મોમાં નાના-મોટા રોલ મળવા લાગ્યા. કિસ્સો- 5 દિલીપ કુમારની ફિલ્મથી પ્રેરિત થઈને બદલ્યું નામ મનોજ કુમારનું અસલી નામ હરિકૃષ્ણ ગિરી ગોસ્વામી હતું, જોકે જ્યારે તેમને ફિલ્મોમાં કામ મળવા લાગ્યું ત્યારે તેમણે નામ બદલી નાખ્યું. બાળપણમાં તેમણે દિલીપ કુમારની ફિલ્મ શબનમ જોઈ હતી, જેમાં તેમના પાત્રનું નામ મનોજ કુમાર હતું. ફિલ્મો માટે તેમણે પોતાનું નામ જ મનોજ કુમાર રાખી લીધું. દરેક ફિલ્મમાં તેમને આ જ નામથી ક્રેડિટ આપવામાં આવતી હતી. નાના-મોટા રોલ કર્યા પછી હુનરના જોરે મનોજ કુમારને ફિલ્મ કાંચ કી ગુડિયા (1960)માં લીડ રોલ આપવામાં આવ્યો. આગળ તેમણે રેશમી રૂમાલ, ચાંદ, બનારસી ઠગ, ગૃહસ્થી, અપને હુએ પરાયે, વો કૌન થી જેવી બીજી ફિલ્મો કરી, પરંતુ અસલી ઓળખ 1962ની ફિલ્મ હરિયાળી ઔર રાસ્તાથી મળી. આગળ શાદી (1962), ગૃહસ્થી (1963), ફૂલોં કી સેજ (1964)એ તેમને ટોચના કલાકારોમાં સામેલ કર્યા, જેના પછી બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ વો કૌન થી (1964)થી મનોજ કુમાર સ્ટાર બન્યા. આ ફિલ્મના ગીતો લગ જા ગલે અને નૈના બરસે રિમઝિમ આજે પણ ખૂબ પ્રખ્યાત છે. સ્ટાર બન્યા પછી મનોજ કુમારને દિલીપ કુમાર સાથે 1968ની ફિલ્મ આદમીમાં કામ મળ્યું. કિસ્સો- 6 લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના કહેવા પર બનાવેલી ફિલ્મ મનોજ કુમારે 1965માં ફિલ્મ શહીદમાં કામ કર્યું હતું, જે ભગત સિંહ પર બની હતી. ફિલ્મ મોટી હિટ રહી હતી અને તેના ગીતો ‘એ વતન, એ વતન હમકો તેરી કસમ…’, ‘સરફરોશી કી તમન્ના… અને ઓ મેરા રંગ દે બસંતી ચોલા… ખૂબ પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. આ ફિલ્મ તત્કાલીન વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને એટલી પસંદ આવી કે તેમણે મનોજ કુમારને ‘જય જવાન જય કિસાન’ નારા પર ફિલ્મ બનાવવાની સલાહ આપી. સલાહ માનીને મનોજ કુમારે ફિલ્મ ઉપકાર (1967) બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને તેને ડિરેક્ટ કરવાનો પણ નિર્ણય કર્યો. એક દિવસ મનોજ કુમારે મુંબઈથી દિલ્હી જવા માટે રાજધાની ટ્રેનની ટિકિટ ખરીદી અને ટ્રેનમાં ચડી ગયા. ટ્રેનમાં બેઠા-બેઠા જ તેમણે અડધી ફિલ્મ લખી અને પાછા ફરતી વખતે અડધી. જ્યારે મનોજ કુમારે જાહેરાત કરી કે તેઓ ઉપકાર ફિલ્મથી ડિરેક્શનમાં પગ મૂકવા જઈ રહ્યા છે, ત્યારે રાજ કપૂરે તેમને કડક શબ્દોમાં સલાહ આપી, કે કાં તો એક્ટિંગ કરી લો અથવા ડિરેક્શન, કારણ કે દરેક જણ રાજ કપૂર નથી, જે દરેક કામ એકસાથે કરી શકે. 1967માં આવેલી ઉપકાર તે વર્ષની સૌથી મોટી ફિલ્મ હતી. ફિલ્મનું ગીત ‘મેરે દેશ કી ધરતી સોના ઉગલે..’ આજે પણ સૌથી શ્રેષ્ઠ દેશભક્તિ ગીતોમાં ગણાય છે. ફિલ્મમાં મનોજ કુમારનું નામ ભારત હતું. ફિલ્મના ગીતની લોકપ્રિયતા જોતા મીડિયાએ મનોજ કુમારને ભારત કહેવાનું શરૂ કરી દીધું અને પછી તેમને ભારત કુમાર કહેવા લાગ્યા. ફિલ્મ હિટ થયા પછી રાજ કપૂરે પોતાની કહેલી વાત પર પસ્તાવો વ્યક્ત કરતા મનોજ કુમારને કહ્યું હતું કે- ‘મને લાગતું હતું કે ફક્ત હું જ મારી સ્પર્ધા છું, પરંતુ હવે મારી સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે તમે આવી ગયા છો.’ ફિલ્મ ભલે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના કહેવા પર બની હતી, પરંતુ અફસોસ કે તેઓ તેને જોઈ શક્યા નહીં. 1966માં શાસ્ત્રીજી તાશ્કંદ, ઉઝબેકિસ્તાનની યાત્રા પર નીકળ્યા હતા. તેઓ પાછા ફર્યા પછી ફિલ્મ ઉપકાર જોતા, પરંતુ તાશ્કંદમાં જ ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં શાંતિ પત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યાના બીજા દિવસે 11 જાન્યુઆરી 1966ના રોજ તેમનું અવસાન થયું. તેમના અવસાનના એક વર્ષ પછી 11 ઓગસ્ટ 1967ના રોજ ફિલ્મ રિલીઝ થઈ. લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને ફિલ્મ ન બતાવી શકવાનો અફસોસ આજીવન મનોજ કુમારને રહ્યો. કિસ્સો- 7 ઇમરજન્સીનો વિરોધ કર્યો, ફિલ્મો પર પ્રતિબંધ મુકાયો મનોજ કુમારના તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સાથે સારા સંબંધો હતા, પરંતુ જ્યારે ઇમરજન્સીની ઘોષણા થઈ ત્યારે મનોજ કુમારે તેનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. વિરોધ કરનારા ઘણા સિતારાઓની ફિલ્મો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો, જેમાં મનોજ કુમારની ફિલ્મો પણ સામેલ હતી. તેમની ફિલ્મ દસ નંબરીને સૂચના અને પ્રસારણ મંત્રાલયે પ્રતિબંધિત કરી દીધી અને ફિલ્મ શોર સિનેમાઘરોમાં રિલીઝના 2 અઠવાડિયા પહેલા જ દૂરદર્શન પર બતાવી દેવામાં આવી. જ્યારે ફિલ્મ સિનેમાઘરોમાં લાગી ત્યારે તે ફ્લોપ થઈ ગઈ. કિસ્સો- 8 ઇમરજન્સી પર ફિલ્મ બનાવવાનો ઇનકાર કર્યો, અમૃતા પ્રીતમ ને કહ્યું- શું તું વેચાઈ ગઈ છે? થોડા દિવસો પછી મનોજ કુમાર પાસે સૂચના અને પ્રસારણ મંત્રાલયમાંથી ફોન આવ્યો, જેમાં તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું તેઓ ઇમરજન્સી પર બની રહેલી ડોક્યુમેન્ટરીનું નિર્દેશન કરશે. મનોજે સ્પષ્ટપણે ઇનકાર કરી દીધો. જ્યારે તેમને ખબર પડી કે ડોક્યુમેન્ટરી પ્રખ્યાત લેખિકા અમૃતા પ્રીતમ લખી રહી છે, ત્યારે તેમણે તરત જ અમૃતા પ્રીતમ ને ફોન કર્યો અને પૂછ્યું કે શું તું વેચાઈ ગઈ છે? મનોજની વાત સાંભળીને અમૃતા પ્રીતમ પણ ઉદાસ થઈ ગઈ. આગળ તેમણે અમૃતાને કહ્યું કે તેમને આ ડોક્યુમેન્ટરીની સ્ક્રિપ્ટ ફાડી નાખવી જોઈએ. કિસ્સો- 9 દિલીપ કુમારને ક્રાંતિના શૂટિંગમાં અડચણ આવી તો શૂટિંગ રોકી દીધું મનોજ કુમારે ઉપકાર પછી પૂરબ ઔર પશ્ચિમ, શોર, રોટી કપડા ઔર મકાન જેવી ઘણી સુપરહિટ ફિલ્મો બનાવી. જ્યારે મનોજ કુમારે ક્રાંતિ (1981) બનાવી, ત્યારે તેમાં દિલીપ કુમારને કાસ્ટ કર્યા. એ જ દિલીપ કુમાર, જે તેમની ફિલ્મોમાં આવવાની પ્રેરણા હતા. આ એ સમય હતો, જ્યારે દિલીપ કુમારે 4 વર્ષ સુધી કોઈ ફિલ્મ કરી ન હતી, તેમ છતાં તે રાજી થઈ ગયા. આ એક મેગા બજેટની ફિલ્મ હતી. ફિલ્મના એક સીન માટે દિલીપ કુમારને લોખંડની સાંકળો પહેરાવીને રાજ દરબારમાં રજૂ કરવાના હતા. વારંવાર ટેક થયા, પરંતુ દિલીપ કુમાર ભારે સાંકળોમાં સાચો શોટ આપી શક્યા નહીં. એક સમયે દિલીપ સાહેબ ગુસ્સે થઈ ગયા અને ડિરેક્ટર મનોજ કુમારને કહ્યું- તમે મને આ સાંકળોવાળા ઘરેણાં પહેરાવી દીધા છે, તેનું વજન શરીર પર આવી રહ્યું છે. પહેલા તેને હળવું કરાવો. હવે એ જમાનો ગયો જ્યારે અમે 15 કિલો વજન સાથે એક્ટિંગ કરતા હતા. આ સાંભળતા જ મનોજ કુમારે તરત જ શૂટિંગ રોકાવી દીધું. તેમણે રબરની સાંકળો બનાવડાવી અને એવી રીતે પેઇન્ટ કરાવી કે તે અસલી લાગે. તે હળવી સાંકળો સાથે જ પછી દિલીપ સાહેબે શૂટિંગ કર્યું. કિસ્સો- 10 ફિલ્મ ક્રાંતિ, જેના નામ પર કપડાં વેચાવા લાગ્યા તે તે વર્ષની સૌથી મોટી હિટ હોવા ઉપરાંત શોલે પછી ભારતની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મ બની હતી. દેશના 26 સેન્ટરોમાં 25 અઠવાડિયાથી વધુ ચાલી હતી. ફિલ્મ મિર્ઝાપુર (ઉત્તર પ્રદેશ) અને જૂનાગઢ (ગુજરાત)માં પણ સિલ્વર જ્યુબિલી રહી, જ્યાં કોઈ ફિલ્મ ટકતી ન હતી. લગભગ દોઢ વર્ષ સુધી સિનેમાઘરોમાં ચાલેલી આ ફિલ્મ 96 દિવસ સુધી હાઉસફુલ હતી. ફિલ્મનો ક્રેઝ એવો હતો કે દિલ્હી, રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ અને હરિયાણામાં તો આ ફિલ્મના પોસ્ટરવાળી ટી-શર્ટ, શર્ટ, જેકેટ અને અન્ડરગાર્મેન્ટ્સ પણ વેચાવા લાગ્યા હતા. કિસ્સો- 11 બહેનના મૃત્યુ છતાં, બીજા દિવસે પ્રાણ મનોજ કુમારના સેટ પર પહોંચ્યા હતા 1966ની ફિલ્મ ‘દો બદન’માં મનોજ કુમારે પહેલીવાર પ્રાણ સાથે કામ કર્યું અને બંને મિત્રો બની ગયા. ફિલ્મોના જાણીતા વિલન પ્રાણને હંમેશા નકારાત્મક ભૂમિકાઓ જ મળતી હતી. આવી સ્થિતિમાં તેમની છબી બદલવા માટે મનોજ કુમારે તેમને પોતાની ફિલ્મ ‘આહ’માં સકારાત્મક ભૂમિકા આપી. આ ફિલ્મ ફ્લોપ રહી અને લોકોએ પ્રાણને નાપસંદ કર્યા, પરંતુ મનોજ કુમારે ત્યારે પણ હાર ન માની. એ જ સમયે મનોજ ‘ઉપકાર’ ફિલ્મમાં કામ કરી રહ્યા હતા. તેમણે આ ફિલ્મમાં તેમને મલંગ બાબાનો સકારાત્મક રોલ આપવાનો નિર્ણય કર્યો. આ સંદર્ભે બંનેની મુલાકાત થઈ. મનોજ કુમાર- શું તમે મારી ફિલ્મમાં મલંગ બાબાનો રોલ ભજવશો? પ્રાણે જવાબ આપ્યો- પંડિતજી, લાવો સ્ક્રિપ્ટ વાંચી લઉં. તેઓ મનોજ કુમારને પંડિતજી જ કહેતા હતા. સ્ક્રીપ્ટ વાંચ્યા પછી તેમણે કહ્યું, પંડિત, ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટ અને મલંગનું પાત્ર બંને ખૂબ સુંદર છે, પરંતુ એકવાર વિચારી લો, કારણ કે મારી છબી ખુંખાર, શરાબી, જુગારી અને બળાત્કારીની છે. શું દર્શકો મને કોઈ સાધુ બાબાના રોલમાં સ્વીકારી શકશે? દ્રઢ નિશ્ચયી મનોજ કુમારે તેમને તે રોલ આપ્યો અને શૂટિંગ શરૂ કરી દીધું. પ્રાણ સાહેબ સમયના ખૂબ જ પાબંદ હતા. એક દિવસ તેઓ સેટ પર પહોંચ્યા ત્યારે મનોજ કુમારને લાગ્યું કે તેઓ બીમાર છે. તેમણે પાસે જઈને પૂછ્યું- તમારી તબિયત તો ઠીક છે ને? જવાબ મળ્યો- હા, હું એકદમ ફીટ છું. તે દિવસે બંનેએ એક્શન સીન શૂટ કર્યા. જ્યારે પેકઅપ થયું ત્યારે ફરી મનોજે ધ્યાન આપ્યું કે પ્રાણ સાહેબ કંઈક ઠીક નથી લાગી રહ્યા. તેઓ તરત જ મેકઅપ રૂમમાં પહોંચ્યા અને કહ્યું- તમે કંઈક છુપાવી રહ્યા છો. તમે આજે મને ઠીક નથી લાગી રહ્યા. જો કોઈ વાત હોય તો જણાવો. જવાબમાં પ્રાણ સાહેબે કહ્યું- ના કંઈ નહીં, ખરેખર ગઈકાલે સાંજે મારી મોટી બહેનનું અચાનક અવસાન થઈ ગયું. તે કારણે હું આખી રાત સૂઈ શક્યો નહીં. આ સાંભળીને મનોજ કુમાર દંગ રહી ગયા કે પોતાની જાનથી પ્યારી મોટી બહેનને ગુમાવવા છતાં પણ તેઓ સેટ પર પહોંચી ગયા. મનોજે ફરી કહ્યું- જો આવું કંઈ હતું તો તમે મને ફોન કરીને જણાવ્યું કેમ નહીં, હું આજનું શૂટિંગ કેન્સલ કરી દેત. જવાબ મળ્યો- હું ક્યારેય એવું નહોતો ઈચ્છતો કે મારી વહેંચણીથી તમારી ફિલ્મનું શેડ્યૂલ ખરાબ થાય. વળી, તમે ખૂબ મુશ્કેલીથી આટલા બધા કલાકારોને એકસાથે ભેગા કર્યા છે. મારી વહેંચણીથી ફિલ્મને કોઈપણ પ્રકારનું નુકસાન ન થવું જોઈએ. આ પછી જ બંનેની મિત્રતા દરેક ફિલ્મ સાથે ગાઢ બનતી ગઈ. જ્યારે 12 જુલાઈ 2013ના રોજ મનોજ કુમારે પ્રાણ સાહેબના નિધનના સમાચાર સાંભળ્યા ત્યારે તેઓ આઘાતમાં સરી પડ્યા. તેમણે પોતાને એક રૂમમાં બંધ કરી દીધા અને વાતચીત કરવાનું બંધ કરી દીધું. ઘણા દિવસો સુધી મનોજ કુમારે ન કોઈને મળ્યા કે ન કંઈ બોલ્યા.
કિસ્સો- 12 શાહરુખ ખાન પર 100 કરોડનો માનહાનિનો કેસ કર્યો હતો 2007ની ફિલ્મ ઓમ શાંતિ ઓમના એક સીનમાં શાહરૂખ ખાને મનોજ કુમારની નકલ ઉતારી હતી. મનોજ કુમારની મિમિક્રી કરતા તેમણે તેમનો સિગ્નેચર પોઝ પણ કર્યો હતો, જેમાં તેઓ પોતાના હાથને ચહેરા સામે લાવતા હતા. ફિલ્મમાં મજાક બનતો જોઈને મનોજ કુમાર એટલા નારાજ થયા કે તેમણે શાહરુખ ખાન અને ઈરોઝ પર 100 કરોડ રૂપિયાનો માનહાનિનો કેસ કરી દીધો. મામલો વધતો જોઈને શાહરુખ ખાને ઈ-મેલ દ્વારા મનોજ કુમાર પાસે માફી માંગી હતી. મનોજ કુમારે શાહરૂખને માફ કરી દીધો અને કોર્ટે પણ ફિલ્મમેકર્સને તે સીનને ફિલ્મમાંથી હટાવવાનો આદેશ આપ્યો. ભારત પછી જ્યારે જાપાનમાં આ ફિલ્મ રિલીઝ થઈ ત્યારે પણ તે સીનને હટાવવામાં આવ્યો ન હતો. આ વાતથી નારાજ થઈને મનોજે કહ્યું હતું, હું શાહરુખને ક્યારેય માફ નહીં કરું, તેણે મારી અને કોર્ટના આદેશનું અપમાન કર્યું છે. જોકે, સમય જતાં આ મામલો પૂરો થઈ ગયો છે. જણાવી દઈએ કે આ મામલો કોર્ટની બહાર જ સેટલ થઈ ગયો હતો.