જાવેદ અખ્તર બોલિવૂડના મહાન ગીતકાર, પટકથા લેખક અને રાજ્યસભાના પૂર્વ સભ્ય. તેમની ધારદાર કલમે ‘શોલે’, ‘દીવાર’, ‘ડોન’, ‘મિસ્ટર ઇન્ડિયા’ જેવી કાલજયી ફિલ્મોને અમર સંવાદો આપ્યા, તો તેમની નીડર વાણીએ સમાજ, ધર્મનિરપેક્ષતા અને રાજનીતિ પર એવા કડક પ્રહારો કર્યા, જે સીધા અંતરઆત્માને ભેદે છે. નિડરતા તેમની શખ્સિયતનું આભૂષણ છે. જાવેદ અખ્તરે ભારતના વિભાજનને ઐતિહાસિક ભૂલ ગણાવી હતી, જેના કારણે બિનજરૂરી દુશ્મની ઊભી થઈ ગઈ. ક્યારેક આરએસએસની તુલના તાલિબાન સાથે કરી, તો બુરખા અને ઘૂંઘટને સામાજિક દબાણ ગણાવ્યું. સોશિયલ મીડિયા, ટીવી ચર્ચાઓ અને મંચો પર તેમના આવા નિવેદનો અવારનવાર ખળભળાટ મચાવે છે, જે નાસ્તિકતા, ધાર્મિક કટ્ટરતા, પાકિસ્તાન, મહિલાઓની સ્વતંત્રતા અને કલાકારની સામાજિક જવાબદારી જેવા ગહન મુદ્દાઓને સ્પર્શે છે. આજે જાવેદ અખ્તરના 81મા જન્મદિવસ પર જાણો તેમના કેટલાક ખાસ નિવેદનો, જેમણે રાષ્ટ્રવ્યાપી ચર્ચાઓ જગાવી હતી… ભારતમાં નાસ્તિક બનવું મુશ્કેલ જાવેદ અખ્તરે બરખા દત્તના પોડકાસ્ટમાં ખુલાસો કર્યો હતો કે, તેઓ નાસ્તિક છે, પરંતુ મુસ્લિમ પરિવારમાંથી હોવાને કારણે તેમની ઓળખ મુસ્લિમ જ રહી ગઈ. તેમણે કહ્યું હતું, ‘હું મુસ્લિમ નાસ્તિક છું. ધર્મ માનતો નથી, પરંતુ સામાજિક દબાણમાં નાસ્તિક બનવું મુશ્કેલ છે. નાસ્તિકોની સ્થિતિ ગે લોકો જેવી છે.’ ‘મુસ્લિમો મને અમર નામ આપે છે, હિંદુઓ ‘પાકિસ્તાન જાઓ’ બૂમો પાડે છે. બંને તરફથી ગાળો મળે છે. હું ઈદ-હોળી-દિવાળી બધાં તહેવારો ઉજવું છું.’ ‘પાકિસ્તાનમાં બિનસાંપ્રદાયિકતા લગભગ મરી પરવારી છે’ ભારત-પાક સંબંધો પર એક ચર્ચામાં જાવેદ અખ્તરે પાકિસ્તાનની સામાજિક સ્થિતિ પર આ તીખો પ્રહાર કર્યો. તેમનું માનવું હતું કે, ત્યાં બિનસાંપ્રદાયિકતા નામમાત્રની રહી ગઈ છે અને કટ્ટરવાદ હાવી થઈ ચૂક્યો છે. પાકિસ્તાનના કેટલાક બુદ્ધિજીવીઓએ તેને ઓવર-જનરલાઈઝેશન કહ્યું, પરંતુ ભારતમાં આ નિવેદન સાહિત્યિક વર્તુળ સુધી સીમિત રહ્યું. જાવેદે ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે, ‘પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓની હાલત જોઈને સ્પષ્ટ છે કે સેક્યુલરિઝમ (બિનસાંપ્રદાયિકતા) ખતરામાં છે.’ ‘નરક અને પાકિસ્તાનમાંથી નરક પસંદ કરીશ’ 17 મે 2025 ના રોજ મુંબઈમાં શિવસેના (યુબીટી) નેતા સંજય રાઉતના પુસ્તક ‘નરકાતલા સ્વર્ગ’ ના વિમોચન પ્રસંગે જાવેદ અખ્તરે પાકિસ્તાનને નરક કરતાં પણ ખરાબ ગણાવતા તીખું નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે, ‘જો પાકિસ્તાન અને નરકમાંથી પસંદ કરવાનું હોય, તો હું નરક પસંદ કરીશ. એક પક્ષ કહે છે કે તમે કાફિર (નાસ્તિક) છો અને નરકમાં જશો. બીજો પક્ષ કહે છે કે જિહાદી, પાકિસ્તાન જાઓ. બંને તરફથી મને ગાળો આપવામાં આવે છે.’ ‘ભારતનું વિભાજન ખોટું હતું, પાકિસ્તાન હિન્દુસ્તાનમાંથી જ નીકળ્યું’ 2023માં લાહોરના ફૈઝ ફેસ્ટિવલમાં જાવેદ અખ્તરે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે, ‘ભારતનું વિભાજન ઐતિહાસિક ભૂલ હતી.’ તેમણે કહ્યું કે, ‘પાકિસ્તાન હિન્દુસ્તાનનો ભાગ હતો, જે 1947માં બે દેશોમાં વહેંચાઈ ગયો.’ અખ્તરે ભારપૂર્વક કહ્યું કે, ‘બંને દેશોના લોકો મૂળભૂત રીતે એક જ સાંસ્કૃતિક મૂળ સાથે જોડાયેલા છે અને વિભાજનથી બિનજરૂરી દુશ્મની પેદા થઈ.’ આ નિવેદન પર પાકિસ્તાની દર્શકોએ તાળીઓ પાડી, પરંતુ ભારત-પાક મીડિયામાં વિવાદ છવાઈ ગયો. ‘લાઉડસ્પીકર પર અઝાન બંધ થવી જોઈએ’ 2020માં જાવેદ અખ્તરે ટ્વીટ કરીને કહ્યું હતું કે, ‘ભારતમાં લગભગ 50 વર્ષ સુધી લાઉડસ્પીકર પર અઝાન હરામ હતી, પછી તે હલાલ થઈ ગઈ, પરંતુ હવે તેની કોઈ સીમા રહી નથી.’ તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે, ‘અઝાન બરાબર છે, પરંતુ લાઉડસ્પીકર અન્ય લોકો માટે અસુવિધા ઊભી કરે છે, તેથી તેને બંધ કરી દેવું જોઈએ.’ ખાસ કરીને રમઝાનના સમયે તેમણે અપીલ કરી કે, મુસલમાનો પોતે જ તેને રોકે. આ નિવેદન પર AIMIM નેતા અસદુદ્દીન ઓવૈસી સહિત ઘણા લોકોએ વાંધો ઉઠાવ્યો અને વિવાદ છવાઈ ગયો. અખ્તરે ધ્વનિ પ્રદૂષણને સામાજિક મુદ્દો ગણાવ્યો હતો. ‘ધર્મે માણસને ડરપોક બનાવ્યો છે’ 2024માં ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના એક કાર્યક્રમમાં જાવેદ અખ્તરે ધર્મને ‘અંધકાર યુગ’ની ઉપજ ગણાવ્યો હતો, જે આધુનિક વિજ્ઞાન સાથે ટકરાય છે. જાવેદ અખ્તરે કહ્યું હતું કે, ‘ધર્મે માણસને સારો નહીં, પરંતુ વધુ ડરપોક બનાવ્યો છે. ધર્મે ડરને હથિયાર બનાવ્યો છે, જે માણસની પ્રગતિમાં અવરોધ છે.’ જાવેદ અખ્તરે એમ પણ કહ્યું હતું કે, તેઓ કોઈપણ ધાર્મિક પુસ્તકને અંતિમ સત્ય માનતા નથી. તેમનું માનવું છે કે, ધાર્મિક ગ્રંથો માનવ-રચિત છે, તેથી તેના વિશે અંધશ્રદ્ધાથી પર રહીને વિચારવું જોઈએ. ‘ઉર્દૂને મુસ્લિમ ભાષા કહેવી સૌથી મોટો અન્યાય’ જાવેદ અખ્તરે 2024માં ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટરના એક કાર્યક્રમમાં સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે, ‘ઉર્દૂને મુસ્લિમ ભાષા કહેવી સૌથી મોટો અન્યાય છે.’ તેમણે કહ્યું હતું કે, ‘200 વર્ષ પહેલાં હિન્દી-ઉર્દૂ એક જ ભાષા હતી, બ્રિટિશ નીતિઓએ તેમને વિભાજિત કરી. ભાષાઓ ધાર્મિક નહીં, પરંતુ પ્રાદેશિક હોય છે. હિન્દી હિંદુઓની નથી, તો ઉર્દૂ મુસલમાનોની કેવી રીતે થઈ.’ જાવેદ અખ્તરે ઉદાહરણ આપ્યું હતું કે, ‘મધ્ય પૂર્વ કે ઉઝબેકિસ્તાનના મુસ્લિમો ઉર્દૂ બોલતા નથી, પરંતુ ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં તે પ્રચલિત છે.’ તેમણે ઉર્દૂને હિંદુસ્તાનની મૂળ ભાષા ગણાવી, જે સંસ્કૃતિની દેન છે, ન કે કોઈ એક ધર્મની. પ્રેમચંદ, નિરાલા જેવા હિંદુ લેખકોએ ઉર્દૂને સમૃદ્ધ કરી. જાવેદ અખ્તરનું આ નિવેદન ભાષા-ધર્મ ભેદભાવ પર તીવ્ર પ્રહાર હતો. લોકશાહી માટે ભીડનો નિર્ણય ઝેર સમાન ગણાવ્યો 2019માં ગૌરક્ષા હિંસા અને મોબ લિંચિંગની ઘટનાઓ પર જાવેદ અખ્તરે ટિપ્પણી કરી હતી. તેમણે ભીડના નિર્ણયને લોકશાહી માટે ઝેર સમાન ગણાવ્યો હતો. જાવેદ અખ્તરે રાજકીય પક્ષોનું નામ લીધા વિના કહ્યું હતું કે, ‘કાયદો હાથમાં લેવાથી અરાજકતા જન્મ લેશે.’ જાવેદ અખ્તરે લોકોને અપીલ કરી હતી કે, કાયદાનું શાસન બચાવો, નહીં તો દેશ બરબાદ થઈ જશે. આ નિવેદન ઝારખંડ અને અન્ય સ્થળોએ બનેલી ઘટનાઓ પછી આવ્યું હતું, જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે પણ મોબ લિંચિંગ પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ‘કલાકારનું કામ ખુશામત કરવાનું નહીં, સમાજને પ્રશ્ન પૂછવાનું છે’ કપિલ સિબ્બલની યુટ્યુબ ચેનલ ‘દિલ સે વિથ કપિલ સિબ્બલ’ સાથેની વાતચીત દરમિયાન જાવેદ અખ્તરે બોલિવૂડમાં સરકાર વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવનારાઓ અને સરકારની ટીકા ન કરનારાઓ વિશે વાત કરી હતી. જાવેદ અખ્તરે કહ્યું હતું કે, ‘કલાકારોની મૂળ ફરજ સત્તાની ખુશામત કરવી નહીં, પરંતુ સમાજને પ્રશ્ન પૂછવાની છે.’ તેમણે અમેરિકન એક્ટ્રેસ મેરિલ સ્ટ્રીપનું ઉદાહરણ આપ્યું, જેઓ ખુલ્લેઆમ ટીકા કરે છે, જ્યારે ભારતમાં એજન્સીના દરોડાનો ડર પ્રવર્તે છે. બુરખા-ઘૂંઘટને સામાજિક દબાણ ગણાવ્યું SOA લિટરરી ફેસ્ટિવલ 2025માં જાવેદ અખ્તરે બુરખા-ઘૂંઘટને સામાજિક દબાણ ગણાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે- ‘છોકરીઓ પોતાનો ચહેરો કેમ ઢાંકે છે? ચહેરામાં શું અશ્લીલ છે? આ વ્યક્તિગત પસંદગી નથી, બ્રેઈનવોશનું પરિણામ છે.’ જાવેદ અખ્તરે ઘૂંઘટને પણ આ જ દબાણ સાથે જોડ્યું, જે મહિલાઓની સ્વતંત્રતા છીનવે છે. આ પહેલા પણ ઘણી વખત જાવેદ અખ્તર બુરખા પર પ્રતિબંધ સાથે ઘૂંઘટ પર રોક લગાવવાની માંગ કરી ચૂક્યા છે. આરએસએસની તુલના તાલિબાન સાથે કરી હતી જાવેદ અખ્તરે 2021માં NDTV પર એક ટીવી ચર્ચામાં આરએસએસની તુલના તાલિબાન સાથે કરી હતી. જાવેદ અખ્તરે કહ્યું હતું કે- ‘હિંદુ રાષ્ટ્ર ઈચ્છનારાઓ અને તાલિબાનની વિચારસરણીમાં વૈચારિક સમાનતા છે.’ તેમણે RSS સમર્થકોની કટ્ટર વિચારસરણીને તાલિબાન જેવી ગણાવી, જે ધાર્મિક કટ્ટરતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ નિવેદન પર BJP, RSS અને શિવસેના ભડકી ઉઠ્યા, આરએસએસ નેતાએ ફરિયાદ નોંધાવી, માફી માંગવાની માંગ કરી. મુંબઈ કોર્ટમાં માનહાનિનો કેસ ચાલ્યો, જે બાદમાં ઉકેલાઈ ગયો. લૈંગિક હિંસાના બેવડા માપદંડ પર સવાલ ઉઠાવ્યો જૂન 2025માં NDTV ક્રિએટર્સ મંચ પર જાવેદ અખ્તરે મેઘાલય હનીમૂન હત્યાકાંડ અને મેરઠ ડ્રમ મર્ડર કેસ પર સમાજના ગુસ્સા પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું- ‘મહિલાઓને જીવતી સળગાવી દેવામાં આવતી હતી, પતિ-સાસરિયાં મારતા હતા, ત્યારે સમાજનો આક્રોશ ક્યાં હતો? કેટલો બેશરમ સમાજ છે.’ બે મહિલાઓની હત્યાઓ પર આઘાત થતાં તેમણે કટાક્ષ કર્યો કે, ‘પુરુષ અત્યાચાર પર મૌન કેમ?’ જાવેદ અખ્તરે પ્રેશર કુકર ફાટતી વહુઓનો જૂનો કિસ્સો જણાવ્યો, જે સાસરિયાંનું દબાણ દર્શાવે છે. સમાજને અરીસો બતાવતા તેમણે લૈંગિક હિંસા પર બેવડા માપદંડને ઉજાગર કર્યો. ‘ઇસ્લામમાં હરામ છે, છતાં મુસલમાનો પીવે છે’ ડિસેમ્બર 2025માં મુફ્તી શમાઈલ નદવી સાથે ‘Does God Exist’ ડિબેટમાં જાવેદ અખ્તરે દારૂ અંગે ચોંકાવનારા ખુલાસા કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે, ‘મુસ્લિમોમાં દારૂ પીવાનું પ્રમાણ હિંદુઓ કરતાં વધારે છે, જ્યારે ઇસ્લામમાં તે હરામ છે. હું પોતે દારૂ પીતો હતો અને દારૂના નશામાં હું ગંદી ભાષાનો ઉપયોગ કરતો હતો, બીજો માણસ બની જતો હતો.’ જિન્ના પર કટાક્ષ કરતા જાવેદ અખ્તરે કહ્યું હતું કે- ‘તેઓ દારૂ પીતા હતા, ડુક્કર ખાતા હતા, પરંતુ ઘણા મુસ્લિમો દારૂ પીવે છે અને ડુક્કરથી ડરે છે.’ પુરુષપ્રધાન વિચારસરણીવાળી અશ્લીલ ફિલ્મોની ટીકા કરી ઓક્ટોબર 2025માં અનંતરંગ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાંસ્કૃતિક મહોત્સવના ઉદ્ઘાટનમાં જાવેદ અખ્તરે પુરુષપ્રધાન વિચારસરણીવાળી અશ્લીલ ફિલ્મોની સખત ટીકા કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે- ‘આ દેશમાં અશ્લીલતા સરળતાથી સેન્સરથી પાસ થઈ જાય છે, જે પુરુષવાદી દૃષ્ટિકોણથી મહિલાઓને અપમાનિત કરે છે. સમાજને અરીસો બતાવતી ફિલ્મો અટકી જાય છે.’ જાવેદ અખ્તરે દર્શકોને, ખાસ કરીને પુરુષ માનસિકતાને જવાબદાર ઠેરવતા કહ્યું હતું કે જો પુરુષોનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય સુધરે તો આવી ફિલ્મો ન બનશે કે ન ચાલશે. ફિલ્મ સમાજની બારી છે, તેને બંધ કરવાથી સત્ય છુપાઈ જતું નથી.