બજારમાં ટૂંક સમયમાં ₹10 અને ₹20ની પ્લાસ્ટિક નોટો જોવા મળશે. રિઝર્વ બેંક 100-100 કરોડ એટલે કે કુલ 200 કરોડ પોલિમર એટલે કે પ્લાસ્ટિકની બનેલી નોટો છાપશે. આ પ્લાસ્ટિક કરન્સીનો ટ્રાયલ છે, જો તે સફળ થશે તો આગળ વધુ નોટો પણ છાપવામાં આવશે. કેન્દ્ર સરકારે તેને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ માહિતી નાણા રાજ્ય મંત્રી પંકજ ચૌધરીએ સોમવારે લોકસભામાં આપી હતી. પોલિમર બેંકનોટના ટ્રાયલ સફળ થયા પછી RBI ₹10 અને ₹20 બંને મૂલ્યની નોટોને નિયમિતપણે જારી કરશે. જોકે, કાગળની હાલની કરન્સી પણ ચાલુ રહેશે. તેને બંધ કરવામાં આવશે નહીં. 10 દિવસ પહેલા મીડિયા રિપોર્ટ્સમાં જણાવાયું હતું કે RBI ટૂંક સમયમાં દેશમાં પોલિમરથી બનેલી નોટોનો પ્રથમ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવા જઈ રહ્યું છે. આ દેશમાં નવી પેઢીની કરન્સી લાવવાના RBIના પ્લાનનું આગલું પગલું છે. નવી નોટ સાથે જૂની કાગળની નોટો પણ ચાલશે ભારતીય બજારમાં પોલિમર નોટોના આગમનનો અર્થ એ બિલકુલ નથી કે હાલની કાગળની નોટો તરત જ ચલણમાંથી બહાર થઈ જશે. RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નવી કરન્સી જૂની કાગળની નોટોની જગ્યા લેશે નહીં. સહ-અસ્તિત્વ: બજારમાં પોલિમર અને કાગળ બંને પ્રકારની નોટો એકસાથે ચાલુ રહેશે. તબક્કાવાર ફેરફાર: આ ફેરફાર ધીમે ધીમે અને તબક્કાવાર રીતે કરવામાં આવશે. ચલણ ચાલુ રહેશે: જ્યાં સુધી નવી નોટો સંપૂર્ણપણે સ્થાપિત ન થાય ત્યાં સુધી કાગળની નોટો ચલણમાં રહેશે. RBIએ ગ્લોબલ ટેન્ડર બહાર પાડ્યું આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટની તૈયારીઓ ત્યારે તેજ બની ગઈ, જ્યારે RBIના નોટ-પ્રિન્ટિંગ યુનિટે વૈશ્વિક સ્તરે ‘એક્સપ્રેશન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ’ (EOI) જારી કર્યું. આ ટેન્ડર ખાસ પ્રકારની ‘પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ’ના ઉત્પાદન અને સપ્લાય માટે મંગાવવામાં આવ્યું છે, જેનો ઉપયોગ આ નોટો છાપવા માટે થાય છે. દસ્તાવેજો અનુસાર, વિશ્વભરના ઉત્પાદકોને અદ્યતન સુરક્ષા સુવિધાઓથી સજ્જ પોલિમર સબસ્ટ્રેટના સપ્લાય માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે. આ ટેન્ડર હેઠળ બોલીઓ જમા કરાવવાની છેલ્લી તારીખ 18 ઓગસ્ટ નક્કી કરવામાં આવી છે. નોટોની ઉંમર વધારવા અને વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટેના પગલાં મે મહિનામાં આવેલા એક રિપોર્ટમાં જણાવાયું હતું કે RBI નોટોની શેલ્ફ લાઇફ વધારવા અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વધેલી માંગને પહોંચી વળવા માટે પોલિમર બેંકનોટ છાપવા પર વિચાર કરી રહ્યું હતું. ત્યારબાદ જૂનમાં RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ પુષ્ટિ કરી હતી કે પોલિમર બેંકનોટનો પ્રસ્તાવ વિચારણા હેઠળ છે અને કેન્દ્રીય બેંક તેના ફાયદા-ગેરફાયદાનું મૂલ્યાંકન કરી રહી છે. વિશ્વના 60 દેશોમાં પહેલાથી જ ચલણમાં છે પોલિમર નોટો વિશ્વના 60 થી વધુ દેશોમાં પોલિમર બેંકનોટ ચલણમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. તેમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ (યુકે) અને ન્યુઝીલેન્ડ જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતે પહેલીવાર નોટોની શેલ્ફ લાઇફ વધારવા માટે 2012માં પોલિમર બેન્કનોટ્સ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જોકે, તે સમયે ટેકનિકલ પડકારોને કારણે આ પ્રોજેક્ટને રોકી દેવામાં આવ્યો હતો. નવી નોટો ફાટશે નહીં, પાણી-ધૂળથી પણ સુરક્ષિત રહેશે પોલિમરથી બનેલી બેંકનોટો પરંપરાગત કાગળની નોટોની સરખામણીમાં ઘણી વધુ ટકાઉ હોય છે. આ નોટો પાણી, ગંદકી અને ધૂળમાં પણ સુરક્ષિત રહે છે. આ ઉપરાંત, આ નોટો સરળતાથી ફાટતી પણ નથી. આ કારણોસર, તે બજારમાં લાંબા સમય સુધી ફાટ્યા વિના અને સ્વચ્છ રહે છે. પોલિમર શીટનો સૌથી મોટો ફાયદો એ પણ છે કે તેમાં એડવાન્સ સેફ્ટી ફીચર્સને સરળતાથી ઉમેરી શકાય છે. આનાથી નકલી નોટો બનાવનારા છેતરપિંડી કરનારાઓ માટે તેની નકલ કરવી લગભગ અશક્ય બની જાય છે, જેનાથી દેશની સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનશે. દુનિયાના ઘણા મોટા દેશોમાં પહેલાથી ચાલી રહી છે પોલિમર નોટો પોલિમર બેંકનોટનો ઉપયોગ દુનિયાના ઘણા વિકસિત દેશોમાં ઘણા સમયથી કરવામાં આવી રહ્યો છે. આમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ (યુકે) અને ન્યુઝીલેન્ડ જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે. RBIએ અગાઉ પણ દેશમાં ચલણમાં રહેલી નોટોનું આયુષ્ય વધારવા અને તેની ગુણવત્તા સુધારવા માટે પોલિમર નોટો લાવવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. હવે ટૂંક સમયમાં શરૂ થનારો આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ પહેલો વાસ્તવિક ટેસ્ટ હશે. જોકે, RBI તરફથી આ અંગે હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આવ્યું નથી. પોલિમર બેંકનોટ શું હોય છે? આ નોટો કાગળને બદલે એક ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક મટીરીયલ એટલે કે પોલિમર સબસ્ટ્રેટ પર છાપવામાં આવે છે. આ સ્પર્શમાં સામાન્ય નોટો જેટલી જ હળવી હોય છે, પરંતુ પાણીમાં ભીંજાવા છતાં ગળતી નથી અને લાંબા સમય સુધી ચાલે છે. એક્સપ્રેશન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ શું હોય છે? આ એક પ્રકારનો ગ્લોબલ ટેન્ડર ડોક્યુમેન્ટ હોય છે, જેના દ્વારા રિઝર્વ બેંક દુનિયાભરની અનુભવી અને યોગ્ય કંપનીઓને પ્રોજેક્ટ માટે પોતાની ક્ષમતા, ટેકનિક અને કિંમતો સાથે પ્રસ્તાવ મોકલવા આમંત્રણ આપે છે.