ભારતીય રૂપિયો આજે એટલે કે 20 માર્ચના રોજ અમેરિકન ડોલર સામે ઇતિહાસના સૌથી નીચલા સ્તર 93.24 પર પહોંચી ગયો. તેલના વધતા ઈમ્પોર્ટ બિલ અને વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા ભારતીય બજારમાંથી સતત રૂપિયા ઉપાડવાને કારણે રૂપિયામાં આ ઘટાડો આવ્યો છે.

રૂપિયાના ઘટાડા અને અર્થતંત્ર પર તેની અસરને 10 સવાલ-જવાબમાં સમજો:

સવાલ 1: રૂપિયાની હાલની સ્થિતિ શું છે અને તેણે કયો નવો રેકોર્ડ બનાવ્યો છે?

જવાબ: આજે ડોલર સામે પહેલીવાર રૂપિયો 93ના સ્તરને પાર કરી ગયો. કારોબાર દરમિયાન તે 93.24ના રેકોર્ડ નીચલા સ્તર સુધી ગગડી ગયો હતો, જોકે હજુ તે થોડો સુધરીને 93.12 પર આવી ગયો છે. આ મહિનાની શરૂઆતમાં રૂપિયો 92ના સ્તર પર હતો.

સવાલ 2: રૂપિયામાં આ ઐતિહાસિક ઘટાડાનું સૌથી મોટું કારણ શું છે?

જવાબ: તેનું સૌથી મોટું કારણ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં આવેલો ઉછાળો છે. ખાડી દેશોના ઊર્જા સ્થળો અને કતારના LNG પ્લાન્ટ પર ઈરાનના હુમલાઓ પછી બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ 110 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર કરી ગયા હતા. ભારત તેની જરૂરિયાતનું 85% તેલ આયાત કરે છે, જેના માટે આપણે ડોલરમાં ચૂકવણી કરવી પડે છે. તેલ મોંઘું થવાથી ડોલરની માંગ વધી અને રૂપિયો નબળો પડ્યો.

સવાલ 3: વિદેશી રોકાણકારો (FIIs)ની આમાં શું ભૂમિકા છે?

જવાબ: વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારોએ માર્ચ મહિનામાં અત્યાર સુધી ભારતીય શેરબજારમાંથી લગભગ 8 અબજ ડોલર (લગભગ 83 હજાર કરોડ રૂપિયા) પાછા ખેંચી લીધા છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા અને યુદ્ધના ડરને કારણે વિદેશી રોકાણકારો ભારત જેવા ઉભરતા બજારોમાંથી પોતાના પૈસા ઉપાડીને અમેરિકી બોન્ડ્સ જેવા સુરક્ષિત સ્થળોએ રોકી રહ્યા છે. આટલા મોટા પાયે વેચાણથી રૂપિયા પર દબાણ ઘણું વધી ગયું છે.

સવાલ 4: ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ના તણાવનો રૂપિયા સાથે શું સંબંધ છે?

જવાબ: સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ દરિયાઈ માર્ગ છે જ્યાંથી વિશ્વનો 20% અને ભારતનું લગભગ અડધા ભાગનું તેલ પસાર થાય છે. ઈરાન અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે આ રૂટ પર સપ્લાય ખોરવાઈ જવાનો ભય છે. બજારના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી આ દરિયાઈ માર્ગ પર સ્થિતિ સ્પષ્ટ ન થાય ત્યાં સુધી રૂપિયામાં ઉતાર-ચઢાવ ચાલુ રહેશે.

સવાલ 5: શું રિઝર્વ બેંક આ ઘટાડાને રોકવા માટે કંઈ કરી રહી છે?

જવાબ: હા, RBI વિદેશી મુદ્રા બજારમાં સતત હસ્તક્ષેપ કરી રહી છે. બેંક તેના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાંથી ડોલર વેચીને રૂપિયાના ઘટાડાને રોકવાનો પ્રયાસ કરે છે.

સવાલ 6: રૂપિયો નબળો પડવાથી સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર શું અસર પડશે?

જવાબ: રૂપિયો નબળો પડવાનો અર્થ એ છે કે ભારત માટે આયાત મોંઘી થઈ જશે. ક્રૂડ ઓઈલ જેવી વસ્તુઓ માટે વધુ પૈસા ચૂકવવા પડશે. આ ઉપરાંત, વિદેશથી આયાત કરવામાં આવતા મોબાઈલ, લેપટોપ જેવા ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન પણ મોંઘા થશે. વિદેશમાં અભ્યાસ મોંઘો થઈ જશે.

સવાલ 7: શું આનાથી દેશના GDP ગ્રોથ પર પણ અસર પડશે?

જવાબ: ચોક્કસ. અર્થશાસ્ત્રીઓએ ચેતવણી આપી છે કે ઊર્જાની ઊંચી કિંમતો ભારતના વિકાસ દરને ધીમો પાડી શકે છે. ઊર્જાની કિંમતોમાં સતત વધારો મોંઘવારી વધારશે અને ભારતના વિકાસને નુકસાન પહોંચાડશે. RBI માટે વ્યાજ દરોમાં ઘટાડો કરવો પણ મુશ્કેલ બનશે.

સવાલ 8: શું રૂપિયાના ઘટાડાથી કોઈને ફાયદો પણ થાય છે?

જવાબ: હા, રૂપિયો નબળો પડવાથી નિકાસકારોને ફાયદો થાય છે. આઇટી સેક્ટર, ફાર્મા અને કાપડ ઉદ્યોગની કંપનીઓને તેમની સેવાઓ અથવા ઉત્પાદનોના બદલામાં ડોલરમાં ચુકવણી મળે છે. જ્યારે તેઓ તે ડોલરને રૂપિયામાં રૂપાંતરિત કરે છે, ત્યારે તેમને પહેલા કરતા વધુ રૂપિયા મળે છે.

સવાલ 9. આવનારા દિવસોમાં રૂપિયાની ચાલ કેવી રહી શકે છે?

જવાબ: માર્કેટ એક્સપર્ટ્સનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતો 110-115 ડોલરથી ઉપર રહેશે અને વિદેશી રોકાણકારોનું વેચાણ ચાલુ રહેશે, રૂપિયો નબળો રહેશે. જો વૈશ્વિક ભાવનામાં સુધારો નહીં થાય, તો રૂપિયો 94ના સ્તરને પણ સ્પર્શી શકે છે.

સવાલ 10: કરન્સીનું મૂલ્ય કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

જવાબ: કોઈપણ દેશની કરન્સીનું મૂલ્ય મુખ્યત્વે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેની માંગ અને પુરવઠા દ્વારા નક્કી થાય છે. જો ભારત વધુ માલ, જેમ કે ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરે છે, તો તેને વધુ ડોલર ચૂકવવાની જરૂર પડશે. જેમ જેમ ડોલરની માંગ વધશે, તેમ તેમ તે વધુ મોંઘુ થશે, જેના કારણે રૂપિયો ઘટશે.

આ ઉપરાંત દેશનો મોંઘવારીનો દર, વ્યાજ દરો અને વિદેશી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પણ કરન્સીનું મૂલ્ય નક્કી કરે છે. જો ભારતના વ્યાજ દરો સારા હોય અને અર્થતંત્ર સ્થિર હોય, તો વિદેશી રોકાણકારો ડોલર લાવશે, જેનાથી ડોલરનો પુરવઠો વધશે અને રૂપિયાને મજબૂતી મળશે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો જે કરન્સીની દુનિયામાં માંગ વધુ અને ઉપલબ્ધતા ઓછી, તેની કિંમત એટલી વધુ હશે.

દિવ્ય ભાસ્કરને Google પર મનપસંદ સોર્સ બનાવો