કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં 10-10 રૂપિયાનો ઘટાડો કર્યો છે. પેટ્રોલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી 13 રૂપિયા હતી, જે હવે ઘટાડીને 3 રૂપિયા કરવામાં આવી છે, જ્યારે ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી 10 રૂપિયા હતી, જે હવે ઘટાડીને શૂન્ય કરવામાં આવી છે. ન્યૂઝ એજન્સી પીટીઆઈએ આ માહિતી આપી. ક્રૂડ ઓઇલ સંકટ વચ્ચે, કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડી છે, જેનાથી તેલ કંપનીઓ અને સામાન્ય લોકોને રાહત મળી છે. સરકારના આ પગલાથી તેલ કંપનીઓના માર્જિનમાં સુધારો થવાની અપેક્ષા છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની કિંમત વધતી અટકાવવા માટે સરકારે આ પગલું ભર્યું છે. ઇઝરાયલ-ઈરાન યુદ્ધને કારણે, ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $70થી વધીને $100થી વધુ થઈ ગયા છે. આનાથી તેલ કંપનીઓને નુકસાન થઈ રહ્યું છે. આ નુકસાનને ઓછું કરવા માટે, કંપનીઓએ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો કરવો પડશે, જેનાથી સામાન્ય માણસ પર બોજ વધશે. પરિણામે, સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રાખવા માટે એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડી છે. એક્સાઈઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડાની અસરને 8 સવાલના જવાબમાં સમજો સવાલ 1: સરકારે એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં કેટલો ઘટાડો કર્યો છે? જવાબ: ન્યૂઝ એજન્સી અનુસાર, સરકારે પેટ્રોલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ₹10નો ઘટાડો કર્યો છે, જેના કારણે હવે તે ઘટીને ₹3 પ્રતિ લિટર થઈ ગઈ છે. જ્યારે, ડીઝલ પર પણ ₹10નો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે હવે ડીઝલ પર લાગતી એક્સાઇઝ ડ્યુટી શૂન્ય (0) થઈ ગઈ છે. સવાલ 2: શું આવતીકાલથી પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ₹10 ઓછા થઈ જશે? ના, તેની શક્યતા ઓછી છે. ભલે સરકારે ટેક્સ ઘટાડ્યો હોય, પરંતુ પેટ્રોલ-ડીઝલના રિટેલ ભાવ સીધા સરકાર નક્કી કરતી નથી. ઇન્ડિયન ઓઇલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ જેવી તેલ કંપનીઓ ક્રૂડ ઓઇલની કિંમત અને તેમના નફાના આધારે ભાવ નક્કી કરે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કંપનીઓ આ છૂટનો ઉપયોગ તેમના અગાઉના નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે કરશે. સવાલ 3: તેલ કંપનીઓ ભાવ કેમ ઘટાડવા નથી માંગતી? જવાબ: તેનું મુખ્ય કારણ ક્રૂડ ઓઇલની વધતી કિંમતો છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી વેસ્ટ એશિયામાં ચાલી રહેલા તણાવને કારણે તેલ કંપનીઓ મોંઘું ક્રૂડ ખરીદી રહી હતી, પરંતુ તેમણે સ્થાનિક બજારમાં ભાવ વધાર્યા ન હતા. કંપનીઓ હવે આ ટેક્સ કપાતનો ઉપયોગ તે નુકસાનને ભરપાઈ કરવા અને તેમના માર્જિનને સ્થિર કરવા માટે કરશે. મીડિયા રિપોર્ટ અનુસાર, તેલ કંપનીઓ હાલમાં પેટ્રોલ પર 24 રૂપિયા પ્રતિ લિટર અને ડીઝલ પર 30 રૂપિયા પ્રતિ લિટરનું નુકસાન સહન કરી રહી છે. સવાલ 4. પ્રાઈવેટ કંપનીઓ શું વલણ અપનાવી રહી છે? જવાબ: પ્રાઇવેટ પ્લેયર્સ પહેલેથી જ દબાણમાં છે. સરકારના આ નિર્ણયના બરાબર એક દિવસ પહેલા જ નાયરા એનર્જીએ પેટ્રોલ ₹5 પ્રતિ લિટર અને ડીઝલ ₹3 મોંઘું કરી દીધું હતું. હવે ભોપાલમાં આ કંપનીનું પેટ્રોલ 111.72 રૂપિયા અને ડીઝલ 94.88 રૂપિયા પર પહોંચી ગયું છે. આના પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પ્રાઇવેટ પ્લેયર્સ માટે વર્તમાન ભાવે તેલ વેચવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. સવાલ 5: શું ભવિષ્યમાં ભાવ વધુ વધી શકે છે? જવાબ: આ સંપૂર્ણપણે ગ્લોબલ માર્કેટ પર નિર્ભર છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ હાલમાં 100 ડોલર પ્રતિ બેરલથી ઉપર ટ્રેડ કરી રહ્યું છે. જો પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ વધુ વધે અને સપ્લાય ચેઇન ખોરવાય, તો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધુ ઉપર જઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં, એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં કરવામાં આવેલો ઘટાડો ફક્ત એક ‘કુશન’ તરીકે કામ કરશે જેથી કિંમતો ખૂબ વધારે ન વધે. સવાલ 6: આ ઘટાડાથી સરકારને શું નુકસાન થશે? જવાબ: એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડવાથી કેન્દ્ર સરકારની આવકમાં ઘટાડો થશે. પેટ્રોલિયમ મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, સરકારે આ નિર્ણય એટલા માટે લીધો જેથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આવેલા ‘આંચકા’ની સંપૂર્ણ અસર ભારતીય ગ્રાહકો પર ન પડે અને તેમને મોંઘવારીથી બચાવી શકાય. સવાલ: 7 શું રાજ્ય સરકારો પણ હવે વેટ (VAT) ઘટાડશે? જવાબ: સામાન્ય રીતે કેન્દ્ર દ્વારા ડ્યુટી ઘટાડ્યા પછી રાજ્યો પર પણ વેટ ઘટાડવાનું દબાણ વધે છે. જો રાજ્ય સરકારો તેમના હિસ્સાનો ટેક્સ (VAT) ઘટાડે છે, તો જ ગ્રાહકોને પંપ પર ₹2 થી ₹5 સુધીની વાસ્તવિક રાહત મળી શકે છે. સવાલ: 8 શું એ સાચું છે કે ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થાય ત્યારે કંપનીઓ ભાવ વધારી દે છે, પરંતુ સસ્તું થાય ત્યારે ઘટાડતી નથી? જવાબ: આ વાત ઘણી હદ સુધી સાચી છે અને તેની પાછળ મુખ્યત્વે ‘અંડર-રિકવરી’નું ગણિત કામ કરે છે. ખરેખરમાં, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ અચાનક મોંઘું થાય છે, ત્યારે સરકારના દબાણ અથવા ચૂંટણી જેવા કારણોસર કંપનીઓ તરત જ કિંમતો વધારતી નથી અને નુકસાન સહન કરે છે. પછીથી જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલ સસ્તું થાય છે, ત્યારે કંપનીઓ ભાવ ઘટાડવાને બદલે તે જૂના નુકસાનની ભરપાઈ કરે છે. આ ઉપરાંત, ઘણીવાર ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ઘટવા પર કેન્દ્ર સરકાર પોતાની એક્સાઇઝ ડ્યુટી અથવા રાજ્ય સરકારો પોતાનો વેટ વધારી દે છે, જેનાથી ઘટાડાનો ફાયદો ગ્રાહકો સુધી પહોંચવાને બદલે સરકારી તિજોરીમાં જતો રહે છે. આ સાથે જ, ડોલર સામે રૂપિયાની નબળાઈ અને જૂના મોંઘા સ્ટોકની કિંમત પણ કંપનીઓને કિંમતો ઘટાડવાથી રોકે છે.
એક્સાઇઝ ડ્યુટી શું છે? આ એક પ્રકારનો ઈનડાયરેક્ટ ટેક્સ છે જે સામાનના ઉત્પાદન અથવા મેન્યુફેક્ચરિંગ પર લગાવવામાં આવે છે. આ ટેક્સ કેન્દ્ર સરકાર વસૂલે છે. આનાથી સામાનની કિંમત વધી જાય છે. ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ પર કેન્દ્ર સરકાર એક્સાઇઝ ડ્યુટી અને રાજ્ય સરકારો VAT લગાવે છે. પરંતુ હવે સરકારે એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડો કર્યો છે. મોંઘવારીને કાબુમાં કરવાના પ્રયાસો ડીઝલના ભાવ ઘટવાથી પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે. આનાથી ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓ, શાકભાજી, દૈનિક જરૂરિયાતો અને ભાડાને પણ ફાયદો થઈ શકે છે. સરકાર માને છે કે આ પગલાથી મોંઘવારીને કાબુમાં કરવામાં મદદ મળશે. હવે બધાની નજર તેલ કંપનીઓ પર છે કે તેઓ આ એક્સાઇઝ ઘટાડાનો કેટલો હિસ્સો ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડે છે. એવી પણ અપેક્ષા છે કે રાજ્ય સરકારો કેન્દ્ર સરકારના VAT ઘટાડાના નિર્ણયને સમર્થન આપશે, જેનાથી સામાન્ય જનતાને સંપૂર્ણ રાહત મળશે. એકંદરે, પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડાને જનતા માટે નોંધપાત્ર રાહત માનવામાં આવી રહી છે, અને તેની અસર આગામી દિવસોમાં લોકોના ખિસ્સા અને બજાર બંને પર જોવા મળશે. કંપનીઓને પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર ₹24નું નુકસાન થઈ રહ્યું હતું. પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીના જણાવ્યા અનુસાર, વિશ્વભરમાં ઇંધણના ભાવ 30% થી 50% સુધી વધ્યા છે. ભારતમાં તેલ કંપનીઓ હાલમાં પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર ₹24 અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર ₹30નું નુકસાન કરી રહી છે. કંપનીઓ પરના આ દબાણને ઓછું કરવા માટે કર ઘટાડવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. નાયરાએ પેટ્રોલ ₹5 અને ડીઝલ ₹3 મોંઘું કર્યું આ પહેલા ગઈકાલે નાયરા એનર્જીએ પેટ્રોલ ₹5 પ્રતિ લિટર અને ડીઝલ ₹3 મોંઘું કર્યું હતું. હવે ભોપાલમાં આ કંપનીનું પેટ્રોલ 111.72 રૂપિયા અને ડીઝલ 94.88 રૂપિયા પર પહોંચી ગયું છે. નાયરા એનર્જી દ્વારા કરવામાં આવેલો આ વધારો અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ત્યાંના સ્થાનિક ટેક્સ અને વેટ મુજબ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. મોદી ઈરાન યુદ્ધ પર આજે મુખ્યમંત્રીઓ સાથે વાત કરશે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 27 માર્ચે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા મુખ્યમંત્રીઓ સાથે વાત કરશે. તેમાં ઈરાન યુદ્ધ પછી બગડેલી પરિસ્થિતિ પર ચર્ચા શક્ય છે. ચૂંટણીવાળા રાજ્યોના સીએમ તેમાં સામેલ નહીં થાય. મોદીએ 24 માર્ચે રાજ્યસભામાં કહ્યું હતું કે જો ઈરાન યુદ્ધ ચાલુ રહેશે તો તેના ગંભીર પરિણામો આવશે. આવનારો સમય કોરોનાકાળ જેવી પરીક્ષાવાળો હશે. કેન્દ્ર અને રાજ્યે મળીને કામ કરવું પડશે. બીજી તરફ, સરકારે આજે દેશમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ગેસની અછતની અફવાઓને નકારી કાઢી છે. પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયે કહ્યું કે દુનિયામાં ગમે તે થાય, ભારત પાસે 60 દિવસનું પેટ્રોલ, ડીઝલ છે.