28 ફેબ્રુઆરીના રોજ જ્યારે અમેરિકા અને ઇઝરાયલે ઇરાનમાં મોજતબા ખામેનીના પિતાના ઠેકાણા પર હુમલો કર્યો, ત્યારથી તેઓ છુપાઈને રહી રહ્યા છે. તે જ હુમલામાં તેમના પિતા, પત્ની અને પુત્રનું મૃત્યુ થયું. મોજતબા પોતે પણ ઘાયલ થયા અને હવે ડોકટરોની એક ટીમ તેમની સંભાળ રાખી રહી છે. તેમને મળવું ખૂબ મુશ્કેલ છે. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પજેશકિયાન જે વ્યવસાયે હાર્ટ સર્જન છે અને આરોગ્ય મંત્રી પણ તેમની સારવારમાં સામેલ રહ્યા છે. મોજતબાને મળવા મોટા અધિકારીઓ અને સેનાના કમાન્ડર જતા નથી, કારણ કે તેમને ડર છે કે ઇઝરાયલ તેમના દ્વારા ઠેકાણાનો પત્તો લગાવીને હુમલો કરી શકે છે. મોજતબા ખામેનીની હાલત ગંભીર રહી છે, પરંતુ મગજથી તેઓ સંપૂર્ણપણે સક્રિય છે. તેમના એક પગનું ત્રણ વખત ઓપરેશન થયું છે અને હવે તેમને નકલી પગ લગાવવો પડશે. એક હાથની પણ સર્જરી થઈ છે અને તે ધીમે ધીમે ઠીક થઈ રહ્યો છે. તેમના ચહેરા અને હોઠ ખરાબ રીતે બળી ગયા છે, જેના કારણે બોલવું મુશ્કેલ છે અને આગળ પ્લાસ્ટિક સર્જરીની જરૂર પડશે. આ સંપૂર્ણ માહિતી અનેક વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, પૂર્વ અધિકારીઓ, સેનાના લોકો અને જાણકારો સાથેની વાતચીતના આધારે સામે આવી છે. બધાએ પોતાની ઓળખ છુપાવવાની શરતે આ માહિતી આપી કારણ કે મામલો ખૂબ સંવેદનશીલ છે. કંપની ડાયરેક્ટરની જેમ દેશ ચલાવી રહ્યા છે મોજતબા જ્યારે અયાતોલ્લા અલી ખામેની ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર હતા, ત્યારે યુદ્ધ, શાંતિ અને અમેરિકા સાથે વાતચીત જેવા મોટા નિર્ણયો તેઓ એકલા જ લેતા હતા. તેમની પાસે સંપૂર્ણ તાકાત હતી. પરંતુ તેમના પુત્ર અને હવેના સુપ્રીમ લીડર મોજતબા ખામેનીની તેવી ભૂમિકા નથી. મોજતબા ખામેની એક એવા નેતા છે જે સામે આવતા નથી. માર્ચમાં પદ સંભાળ્યા પછી તેમને કોઈએ જોયા નથી અને તેમનો અવાજ પણ જાહેરમાં સાંભળવામાં આવ્યો નથી. તેમની જગ્યાએ હવે ઈરાનની સેના, ખાસ કરીને ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સના મોટા કમાન્ડર અને તેમની સાથે જોડાયેલા લોકો, દેશના મહત્વના નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે. સુરક્ષા, યુદ્ધ અને વિદેશ નીતિ જેવા મુદ્દાઓ પર તેઓ સૌથી વધુ અસર ધરાવે છે. એક પૂર્વ સલાહકાર અબ્દોલરેઝા દાવરીના મતે, મોજતબા દેશને એવી રીતે ચલાવી રહ્યા છે જેમ કોઈ કંપનીનો ડાયરેક્ટર હોય, પરંતુ અસલી નિર્ણયો ‘બોર્ડ’ એટલે કે સેનાના જનરલો મળીને લે છે. મોજતબા તેમના સૂચનો પર ખૂબ નિર્ભર છે અને નિર્ણયો સામૂહિક રીતે લેવાય છે. યુદ્ધ શરૂ થયા પછીથી મોજતબા ગુમ છે મોજતબાએ અત્યાર સુધી કોઈ વીડિયો કે ઓડિયો મેસેજ આપ્યો નથી, કારણ કે તેઓ નબળા દેખાવા માંગતા નથી. તેમની તરફથી ફક્ત લેખિત નિવેદનો જારી કરવામાં આવે છે, જે ઓનલાઈન મૂકવામાં આવે છે અથવા ટીવી પર વાંચવામાં આવે છે. તેમના સુધી સંદેશ પહોંચાડવાની રીત પણ ખૂબ જ અલગ છે. કાગળ પર લખેલા સંદેશા પરબિડીયામાં બંધ કરીને એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે, જે કાર કે બાઇક દ્વારા તેમના છુપાયેલા ઠેકાણા સુધી જાય છે. તેમના જવાબો પણ આ જ રીતે પાછા આવે છે. તેમની સુરક્ષા, ઇજાઓ અને તેમની સાથે સંપર્કની મુશ્કેલીને કારણે હાલમાં નિર્ણયો લેવાની જવાબદારી સેનાના જનરલોને સોંપવામાં આવી છે. જોકે દેશમાં અલગ-અલગ રાજકીય વિચારધારાઓ હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ અસલી તાકાત હવે સેના પાસે છે. મોજતબાનો સેના સાથે જૂનો સંબંધ પણ છે, કારણ કે તેઓ કિશોરાવસ્થામાં ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધમાં લડી ચૂક્યા છે અને ત્યારથી તેમના ઘણા નજીકના સંબંધો બન્યા છે. અલી ખામેનીના મૃત્યુ પછી IRGC વધુ શક્તિશાળી બન્યું અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે આ યુદ્ધ અને ઈરાનના ઘણા મોટા નેતાઓના મૃત્યુ પછી ‘સિસ્ટમ બદલાઈ ગઈ છે’ અને નવા નેતાઓ વધુ સમજદાર છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે ઈરાનની સરકાર ખતમ થઈ નથી, પરંતુ હવે તાકાત એક મજબૂત અને કડક વલણવાળી સેનાના હાથમાં જતી રહી છે અને ધાર્મિક નેતાઓનો પ્રભાવ ઓછો થઈ રહ્યો છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે મોજતબા હજુ સંપૂર્ણપણે નિયંત્રણમાં નથી. તેઓ ઔપચારિક રીતે નિર્ણયોમાં સામેલ જરૂર છે, પરંતુ તેમને ઘણીવાર તૈયાર નિર્ણયો બતાવવામાં આવે છે. ઈરાનની સંસદના સ્પીકર મોહમ્મદ બાઘેર ગાલીબાફે પણ કહ્યું કે અમેરિકા સાથેના પરમાણુ કરાર અને શાંતિ યોજના સંબંધિત પ્રસ્તાવો મોજતબાને બતાવવામાં આવે છે અને તેમનો અભિપ્રાય લેવામાં આવે છે. ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC), જે 1979ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિના રક્ષણ માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું, તે સમય જતાં ખૂબ શક્તિશાળી બની ગયું છે. તેણે રાજકારણ, ઉદ્યોગ, ગુપ્તચર તંત્ર અને મધ્ય પૂર્વના ઘણા જૂથોમાં પોતાનો પ્રભાવ વધાર્યો છે. પહેલા તે અલી ખામેનીના આદેશોનું પાલન કરતું હતું, પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. ઈરાનના દરેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો IRGC લઈ રહ્યું છે અલી ખામેનીના મૃત્યુ પછી એક ખાલી જગ્યા બની, અને તે જ સમયે IRGCએ મોજતબાને સમર્થન આપ્યું અને તેમને સુપ્રીમ લીડર બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી. હવે તે જ અસલી તાકાત બની ગયા છે. આજે IRGC પાસે ઘણા મોટા પદ અને તાકાત છે. તેમના કમાન્ડર, સુરક્ષા પરિષદના પ્રમુખ અને સૈન્ય સલાહકાર તમામ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયોમાં સામેલ છે. એક નિષ્ણાત મુજબ, “મોજતબા નામના નેતા છે, પરંતુ અસલી તાકાત તેમની પાસે એવી નથી જેવી તેમના પિતા પાસે હતી. તેઓ મોટાભાગે ગાર્ડ્સ પર નિર્ભર છે.” જનરલો આ યુદ્ધને સરકારના અસ્તિત્વ માટે ખતરો માને છે અને તેમનું કહેવું છે કે તેમણે પરિસ્થિતિને કાબૂમાં કરી લીધી છે. દરેક મોટા નિર્ણયમાં તેઓ જ આગળ રહે છે. તેમણે હોર્મુઝ બંધ કરવા જેવા નિર્ણયો લીધા, જેનાથી વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પર અસર પડી. ઈરાનના હુમલાઓની રણનીતિ, ખાડી દેશો વિરુદ્ધના પગલાં, અને દરિયાઈ માર્ગ બંધ કરવા જેવા નિર્ણયો પણ ગાર્ડ્સે જ નક્કી કર્યા. અમેરિકા સાથે અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ અને વાતચીતની મંજૂરી પણ તેમણે જ આપી. અહીં સુધી કે અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ સાથે વાતચીત માટે ગાલિબાફને આગળ કરવાનો નિર્ણય પણ ગાર્ડ્સે લીધો. પહેલીવાર સેનાના ઘણા જનરલ સીધા વાતચીત ટીમનો હિસ્સો બન્યા. સાથે જ, યુદ્ધમાં મળેલી સરસાઈનો ઉપયોગ તેમણે દેશની અંદર પોતાના વિરોધીઓને પાછળ ધકેલવામાં પણ કર્યો. રાષ્ટ્રપતિ અને વિદેશ મંત્રીની ભૂમિકા નબળી પડી રાષ્ટ્રપતિ અને તેમની કેબિનેટને લગભગ બાજુ પર મૂકી દેવામાં આવી છે અને તેમને ફક્ત દેશના આંતરિક કામો, જેમ કે ભોજન, ઇંધણ અને જરૂરી સેવાઓ ચલાવવા પર ધ્યાન આપવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે. વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીની ભૂમિકા પણ ઓછી થઈ ગઈ છે અને તેમની જગ્યાએ સંસદના સ્પીકર ગાલીબાફ વાતચીતમાં આગળ આવ્યા છે. મોજતબા ખામેની આ નિર્ણયોનો વિરોધ ભાગ્યે જ કરે છે અને સામાન્ય રીતે જનરલોની વાત માની લે છે. મોજતબા ખામેનીનો સેના તરફ ઝુકાવ એટલા માટે પણ છે કારણ કે તેઓ નવા નેતા છે અને તેમની પાસે તેમના પિતા જેવી રાજકીય અને ધાર્મિક પકડ નથી. આ ઉપરાંત, તેમનો સેના સાથે જૂનો વ્યક્તિગત સંબંધ પણ છે. મોજતબાએ 17 વર્ષની ઉંમરે ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધમાં ભાગ લીધો હતો અને હબીબ બટાલિયનમાં રહ્યા હતા. ત્યાંથી તેમના સંબંધો બન્યા, જે પાછળથી મોટા સૈન્ય અને ગુપ્તચર પદો સુધી પહોંચ્યા. તેમણે ધાર્મિક શિક્ષણ પણ પૂર્ણ કર્યું અને તેમના પિતા સાથે કામ કરતી વખતે સૈન્ય અને ગુપ્તચર ઓપરેશન્સ સંભાળ્યા. તેમના નજીકના લોકોમાં પૂર્વ ગુપ્તચર પ્રમુખ હુસૈન તાએબ, જનરલ મોહસિન રેઝાઈ અને ગાલિબાફનો સમાવેશ થાય છે. આ લોકો અવારનવાર સાથે બેસીને કામ કરતા હતા અને તેમને પાવર ટ્રાયેંગલ કહેવામાં આવતું હતું. તેમના પર 2009ની ચૂંટણીમાં હસ્તક્ષેપ કરવાના આરોપો પણ લાગ્યા હતા. આજે પણ આ જ સંબંધો તેમના અને જનરલો વચ્ચેના સમીકરણને નક્કી કરી રહ્યા છે. તેઓ એકબીજાને સમાન માને છે, ન કે ઉપર-નીચેના સંબંધમાં. જોકે, બધા નિર્ણયો ફક્ત જનરલો જ લેતા નથી. ઈરાનની રાજનીતિમાં અલગ-અલગ જૂથો હંમેશા રહ્યા છે અને મતભેદ પણ થતા રહે છે. રાષ્ટ્રપતિ અને વિદેશ મંત્રી પણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદમાં સામેલ છે. પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં જનરલો જ પ્રભાવી છે અને તેમની વચ્ચે હાલ કોઈ મોટો મતભેદ જોવા મળતો નથી. રાષ્ટ્રપતિ અને IRGCના વિચારવામાં ફરક તાજેતરમાં જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે બીજા તબક્કાની વાતચીતની તૈયારી થઈ રહી હતી, ત્યારે જનરલોએ તેને રદ કરી દીધી. કારણ એ હતું કે અમેરિકાએ ઈરાન પર દરિયાઈ નાકાબંધી ચાલુ રાખી હતી અને ટ્રમ્પ સતત દબાણ બનાવી રહ્યા હતા. અમેરિકાએ ઈરાનના બે જહાજ પણ જપ્ત કરી લીધા, જેનાથી જનરલ વધુ નારાજ થયા. તેમનું માનવું હતું કે અમેરિકા વાતચીત નહીં, પરંતુ દબાણ બનાવીને ઈરાનને ઝુકાવવા માગે છે. રાષ્ટ્રપતિ પજશકિયાન અને વિદેશ મંત્રી અરાઘચી વાતચીત ચાલુ રાખવા માંગતા હતા. તેમણે યુદ્ધથી થયેલા ભારે આર્થિક નુકસાન, જે લગભગ 300 અબજ ડોલર હોવાનું જણાવાયું હતું, અને પ્રતિબંધો હટાવવાની જરૂરિયાત વિશે વાત કરી. પરંતુ જનરલોનું ચાલ્યું અને વાતચીત તૂટી ગઈ. ગાલિબાફને વાસ્તવિકતાનો અંદાજ હવે પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ નથી. ટ્રમ્પે યુદ્ધવિરામ લંબાવ્યો છે, પરંતુ નાકાબંધી ચાલુ રાખી છે અને ઈરાનને પોતાની શરતો પર શાંતિ પ્રસ્તાવ આપવા કહ્યું છે. એ પણ સ્પષ્ટ નથી કે IRGC અમેરિકા સાથેના કરાર માટે કેટલી છૂટછાટ આપશે, ખાસ કરીને પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને. ઈરાનમાં એક કટ્ટરપંથી જૂથ પણ છે, જે કોઈપણ કરારની વિરુદ્ધ છે અને માને છે કે લડાઈ ચાલુ રાખીને અમેરિકા અને ઈઝરાયલને હરાવી શકાય છે. તેમના સમર્થકો રસ્તાઓ પર પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. કેટલાક લોકો ઈચ્છે છે કે મોજતબા પોતે સામે આવીને લોકોને સંદેશ આપે, પરંતુ હજુ સુધી આવું થયું નથી. તેહરાનમાં રેલીઓમાં લોકો નારા લગાવી રહ્યા છે, “કમાન્ડર, આદેશ આપો, અમે તૈયાર છીએ.” સંસદના સ્પીકર ગાલિબાફે લોકોને સંબોધતા કહ્યું કે ઈરાને કેટલીક સૈન્ય સફળતા હાંસલ કરી છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તે અમેરિકા કરતાં વધુ શક્તિશાળી બની ગયું છે. તેમણે કહ્યું કે હવે આ ઉપલબ્ધિઓનો ઉપયોગ વાતચીતમાં કરવો જોઈએ.