શમ્મી કપૂરને ‘યાહૂ’ની ગુંજ, બેફિકર અંદાજ અને ખૂલીને ડાન્સ કરનારા હીરો તરીકે પેઢીઓ યાદ કરે છે, પરંતુ તેમના જીવનના ઘણા કિસ્સા સ્ટારડમ કરતાં પણ વધુ રસપ્રદ છે. એક સમયે તેમની ‘યાહૂ’ ઓળખ એટલી પ્રખ્યાત થઈ ગઈ હતી કે લોકો તેમને Yahoo કંપનીના માલિક સમજવા લાગ્યા હતા. પરિવારમાં પણ ગૂંચવણ હતી. રણધીર કપૂરે તેમને પૂછ્યું હતું- ‘અંકલ, તમે કંપની ખોલી અને જણાવ્યું પણ નહીં?’

શમ્મી કપૂરની 15મી ડેથ એનિવર્સરી પર રઝા મુરાદ અને અરુણ બક્ષીએ તેમની સાથે જોડાયેલી યાદો શેર કરી.

શમ્મીની ફિલ્મો જોવા માટે કલાકો સુધી લાઈન લાગતી હતી

શમ્મી કપૂરના સ્ટારડમને સમજવા માટે રઝા મુરાદની વાર્તા પૂરતી છે. જે એક્ટર સાથે તેમણે પાછળથી સ્ક્રીન શેર કરી, ક્યારેક તેની જ ફિલ્મ જોવા માટે તેમને કલાકો સુધી એડવાન્સ બુકિંગની લાઇનમાં ઊભા રહેવું પડતું હતું.

રઝા મુરાદ જણાવે છે કે, શમ્મી કપૂર તેમના મનપસંદ સિતારાઓમાંના એક હતા. ‘જંગલી’, ‘જાનવર’, ‘બ્લફ માસ્ટર’, ‘રાજકુમાર’ અને ‘સચ્ચાઈ’ જેવી ફિલ્મો માટે દર્શકોમાં જબરદસ્ત ક્રેઝ રહેતો હતો.

કરન્ટ બુકિંગમાં ટિકિટ મળવી મુશ્કેલ હતી. તેથી એડવાન્સ બુકિંગ માટે કલાકો સુધી લાઇન લગાવવી પડતી હતી.

નકલ ન કરી, પોતાની શૈલી બનાવી

શમ્મી કપૂરની ખાસિયત માત્ર તેમની લોકપ્રિયતા નહોતી. તેમણે કોઈ બીજા એક્ટરની નકલ કરીને પોતાની શૈલી બનાવી નહોતી. તેમની પોતાની બોડી લેંગ્વેજ, ઊર્જા અને આત્મવિશ્વાસ હતો. આ જ કારણ હતું કે ભીડમાં પણ તેઓ તરત જ અલગ દેખાતા હતા.

ફેનથી કો-સ્ટાર સુધીની સફર

સમય બદલાયો અને એ જ રઝા મુરાદ ફિલ્મ ‘પ્રેમ રોગ’ના સેટ પર શમ્મી કપૂર સાથે ઊભા હતા, જેમની ફિલ્મો જોવા માટે તેઓ ક્યારેક લાઈનમાં ઊભા રહેતા હતા. રઝા માટે આ એક સપનું સાકાર થવા જેવું હતું. પરંતુ શમ્મી કપૂરે તેમને ક્યારેય નાનો અનુભવ કરાવ્યો નહીં. જુનિયર કલાકાર હોવા છતાં તેઓ તેમની સાથે સહજતા અને સમાનતાના ભાવથી વર્તતા હતા.

રઝા મુરાદના મતે, શમ્મી કપૂરની આંખોમાં અંતિમ સમય સુધી એ જ તોફાન અને ચમક જળવાઈ રહી, જે તેમની યુવાનીના દિવસોની ઓળખ હતી.

રઝા મુરાદ કહે છે, ‘સેટ પર તેઓ મજાક-મસ્તી કરતા રહેતા હતા. ઘણી વાર કોઈને અડધી વાત કહીને અચાનક ચૂપ થઈ જતા. સામેવાળો વિચારતો રહી જતો કે, આખરે વાત શું છે. પછી થોડી વાર પછી શમ્મી કપૂર હસતા હસતા કહેતા કે તેઓ મજાક કરી રહ્યા હતા.’

કેમેરાનો એંગલ પણ યાદ રહેતો હતો

તેમના અંદરનું બાળક ઉંમર સાથે મોટું થયું ન હતું. કેમેરા સામે પણ તેઓ સજાગ રહેતા હતા. તેમને ખબર હતી કે કેમેરા કયા એંગલથી તેમને જોઈ રહ્યો છે અને ફ્રેમમાં તેમનો ચહેરો કેવી રીતે દેખાશે.

તેમને સારું ખાવાનું પસંદ હતું અને મિત્રોને ખવડાવવું પણ. ઘરે મિત્રો માટે પાર્ટીઓ કરવી તેમના સ્વભાવનો એક ભાગ હતો. સ્ટારડમ હોવા છતાં, જીવનને ભરપૂર જીવવાની આ શૈલી અંતિમ સમય સુધી જાળવી રાખી હતી.

કાશ્મીર સાથે ખાસ સંબંધ હતો

શમ્મી કપૂર અને કાશ્મીરનો સંબંધ હિન્દી સિનેમાની યાદોમાં એક ખાસ સ્થાન ધરાવે છે. ‘જંગલી’, ‘કશ્મીર કી કલી’ અને ‘જાનવર’ જેવી ફિલ્મોએ કાશ્મીરની સુંદરતા દેશભરના દર્શકો સુધી પહોંચાડી. ‘યે ચાંદ સા રોશન ચેહરા’, ‘કશ્મીર કી કલી હું મૈં’ અને ‘મેરે યાર શબ્બા ખૈર’ જેવા ગીતોમાં દેખાયેલી ખીણો અને શમ્મી કપૂરનો મસ્તમૌલા અંદાજ દર્શકોના દિલમાં વસી ગયો.

કાશ્મીરના પર્યટનમાં પણ યોગદાન

રઝા મુરાદ માને છે કે, કાશ્મીરના પર્યટનને લોકપ્રિય બનાવવામાં શમ્મી કપૂરની ફિલ્મોનો મોટો ફાળો હતો. તેમનું કહેવું હતું કે, શમ્મી કપૂરના નામ પર ત્યાં કોઈ રસ્તો, બગીચો કે મહોલ્લો હોવો જોઈએ. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે, કાશ્મીર એરપોર્ટનું નામ પણ શમ્મી કપૂરના નામ પર રાખવામાં આવે, તો તે તેમના યોગદાનનું શાનદાર સન્માન હોત.

રઝા માટે શમ્મી કપૂરનું આખું વ્યક્તિત્વ એક જ વાતમાં સમાયેલું હતું – ‘કાં તો શ્રેષ્ઠ બનો અથવા સૌથી અલગ.’ શમ્મી કપૂર ચોક્કસપણે સૌથી અલગ હતા.

ગીતા બાલી સાથે મુલાકાત અને ચાર મહિનાનો પ્રેમ

શમ્મી કપૂરના અંગત જીવનનો સુંદર અધ્યાય એક્ટ્રેસ ગીતા બાલી સાથે જોડાયેલો હતો. બંનેની મુલાકાત ફિલ્મી માહોલમાં થઈ. ‘રંગીલી રાતેં’ના શૂટિંગ દરમિયાન બંને નજીક આવ્યા.

શમ્મી કપૂરે ગીતા બાલી સામે લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પરંતુ તેમણે તરત હા ન પાડી. લગભગ ચાર મહિના સુધી બંને આ વિશે વાતચીત કરતા રહ્યા. પછી એક રાત્રે ગીતા બાલીએ કહ્યું કે, ‘જો લગ્ન કરવા હોય તો અત્યારે જ કરવા છે.’

અડધી રાત્રે મંદિર પહોંચ્યા, પૂજારીએ કહ્યું- ‘ભગવાન સૂઈ ગયા છે’

બંને પોતાના મિત્ર જોની વોકર અને નિર્માતા હરિ વાલિયાની મદદથી બાણગંગા મંદિર પહોંચ્યા. રાત ઘણી થઈ ગઈ હતી. પૂજારીએ તેમને કહ્યું કે, ‘ભગવાન સૂઈ ગયા છે, સવારે લગભગ ચાર વાગ્યે આવજો.’ બંને પાછા ફર્યા અને સવારે ફરી મંદિર પહોંચ્યા. ત્યારબાદ લગ્ન થયા.

લિપસ્ટિકથી સેંથો પૂર્યો

આ લગ્નની સાદગી પણ શમ્મી-ગીતાના સંબંધ જેવી જ હતી. ગીતા બાલી પાસે સિંદૂર નહોતું. તેમણે પર્સમાંથી લિપસ્ટિક કાઢી અને શમ્મી કપૂરને કહ્યું કે, તે જ લિપસ્ટિકથી તેમની માંગ ભરી દે. 1955માં થયેલા આ લગ્નથી બંનેને બે બાળકો થયા. લગભગ દસ વર્ષ પછી ગીતા બાલીના અકાળ મૃત્યુએ આ સંબંધને હંમેશા માટે તોડી નાખ્યો.

ગીતાના ગયા પછી શમ્મી ભાંગી પડ્યા હતા

1965માં ગીતા બાલીના નિધન પછી શમ્મી કપૂરના જીવનનો મુશ્કેલ સમય શરૂ થયો. શમ્મી કપૂરના બીજા પત્ની અને ભાવનગર રાજપરિવારના દીકરી નીલા દેવીએ વિકી લાલવાણીને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે, ‘તેઓ આ આઘાતમાંથી લાંબા સમય સુધી બહાર આવી શક્યા ન હતા. લગભગ છ મહિના સુધી તેઓ રાજ કપૂરના ઘરે રહ્યા. કૃષ્ણા કપૂરે તેમના બાળકોની સંભાળ રાખવામાં મદદ કરી.’

દુઃખમાં દારૂ અને સિગારેટનો સહારો

નીલા દેવીના મતે, ‘આ સમયગાળામાં શમ્મી કપૂરે દારૂ અને સિગારેટનો સહારો લીધો. એક સમયે તેઓ દિવસમાં લગભગ 100 સિગારેટ પીતા હતા અને ઘણો દારૂ પીતા હતા. ગીતા બાલીની યાદ તેમના જીવનથી ક્યારેય અલગ થઈ નહીં.’

21 દિવસ ગીતાની યાદમાં દારૂથી દૂર

નીલા દેવીએ જણાવ્યું કે દર વર્ષે 1 જાન્યુઆરીથી 21 જાન્યુઆરી સુધી શમ્મી કપૂર દારૂને હાથ પણ લગાવતા ન હતા. 21 જાન્યુઆરી ગીતા બાલીની પુણ્યતિથિ હતી. આ 21 દિવસનો સંયમ તેમના માટે ગીતાને યાદ કરવાની રીત હતી. ધીમે ધીમે તેમણે દારૂ ઓછો કર્યો અને પછી લગભગ છોડી દીધો.

નીલા દેવી ભાવનગરના રાજપરિવારના દીકરા અજીતસિંહ ગોહિલના દીકરી છે. તેમના પિતા મિલિટ્રીમાં હતા. નીલા શમ્મી કપૂરથી 10 વર્ષ નાના છે.

અડધી રાત્રે ફોન અને ચાર કલાકની વાતચીત

ગીતા બાલીના નિધન પછી શમ્મી કપૂરના જીવનમાં નીલા દેવી આવ્યા. આ સંબંધની શરૂઆત પણ શમ્મી કપૂરની શૈલીમાં થઈ. એક રાત્રે શમ્મી કપૂરે નીલા દેવીને ફોન કર્યો. પહેલાં તેમની બહેને ફોન ઉપાડ્યો અને અવાજ ઓળખીને ફોન મૂકી દીધો. શમ્મી કપૂરે કહ્યું કે, તેમને હમણાં નીલા સાથે વાત કરવી છે. આ પછી લગભગ ચાર-પાંચ કલાક બંને વચ્ચે વાતચીત થઈ.

એક રાતમાં આખી જિંદગીની વાર્તા કહી

શમ્મી કપૂરે નીલા દેવીને પોતાના જીવનની વાર્તા સંભળાવી – બાળપણ, પરિવાર, સંબંધો, ગીતા બાલી, બાળકો અને ગીતાના અવસાન પછીના જીવન સુધી. તેમણે પોતાના જીવનની સારી અને ખરાબ વાતો છુપાવ્યા વિના કહી. પછી સ્પષ્ટ કહ્યું કે, તેઓ તેમની સાથે લગ્ન કરવા માંગે છે અને બીજા દિવસે આવીને તેમને બાણગંગા લઈ જશે.

નીલા દેવીએ કહ્યું કે, લગ્ન પરિવારની હાજરીમાં જ થશે. શમ્મી કપૂર આ માટે તૈયાર થઈ ગયા. કૃષ્ણા કપૂર પહેલાથી જ નીલા દેવીને પસંદ કરતા હતાં અને તેમણે શમ્મી કપૂરને તેમની સાથે લગ્ન કરવાની સલાહ આપી હતી.

27 જાન્યુઆરી 1969ના રોજ અચાનક થયા લગ્ન

27 જાન્યુઆરી 1969ના રોજ શમ્મી કપૂર અને નીલા દેવીના લગ્ન થઈ ગયા. તૈયારી એટલી અચાનક થઈ કે નીલા દેવીના કપડાં પછીથી મંગાવવામાં આવ્યા. શરૂઆતમાં કૃષ્ણા કપૂરને લાગ્યું કે શમ્મી મજાક કરી રહ્યા છે. પરંતુ જ્યારે તેમણે સ્પષ્ટ કરી દીધું કે, તેઓ ખરેખર લગ્ન કરવા જઈ રહ્યા છે, ત્યારે પરિવાર તૈયાર થયો.

કપૂર પરિવારમાં નવો સંબંધ

લગ્નના થોડા જ દિવસો પછી રીતુ નંદાના મોટા લગ્ન હતા. તેથી કપૂર પરિવારમાં શમ્મી અને નીલાના લગ્ન પણ ચર્ચામાં રહ્યા. નીલા દેવી માટે કપૂર પરિવારમાં પ્રવેશ કરવો સહેલો ન હતો. જે લોકો ગઈકાલ સુધી તેમને મિત્ર કે બીજા સંબંધથી જાણતા હતા, હવે કોઈ ભાભીજી, કોઈ મામીજી અને કોઈ કાકીજી કહી રહ્યું હતું.

પરંતુ સૌથી મહત્વનું હતું શમ્મી કપૂરના બાળકોનું તેમને સ્વીકારવું.

દીકરી કંચન અને દીકરા આદિત્ય સાથે શમ્મી કપૂર અને ગીતા બાલી. દીકરી કંચન શરૂઆતમાં નીલા દેવીથી દૂર રહેતી હતી. તેમને ડર હતો કે, નવી માતા થોડા સમય પછી તેમને છોડીને ન જતી રહે. ધીમે ધીમે આ ડર સમાપ્ત થયો અને બંને વચ્ચે ગાઢ મિત્રતા થઈ ગઈ.

ગીતાની વીંટીએ આત્મીયતા વધારી

લગ્નના ત્રીજા દિવસે શમ્મી કપૂરે ગીતા બાલીની વીંટી નીલા દેવીને આપી. તેના પર હીરા સાથે ‘S’ લખેલું હતું. નીલા દેવીએ તેને ગીતા બાલીનો પ્રસાદ માનીને સ્વીકાર કર્યો. આ ઘટનાથી કંચનના મનમાં પણ નીલા દેવી માટે આત્મીયતા વધી.

લોકો કહેતા – ‘સંબંધ બે મહિના પણ નહીં ટકે’

શમ્મી કપૂર અને નીલા દેવીના લગ્નને લઈને શરૂઆતમાં ઘણા લોકોને ભરોસો નહોતો. પત્રકારો અને આસપાસના લોકોમાં ચર્ચા હતી કે, આ સંબંધ બે મહિના પણ નહીં ટકે. પરંતુ શમ્મી કપૂર અને નીલા દેવીએ આ ધારણા ખોટી સાબિત કરી દીધી. તેમનો સાથ ચાર દાયકાથી વધુ ચાલ્યો.

પડદા પર મસ્ત, વાસ્તવિક જીવનમાં ગુસ્સેલ

નીલા દેવી જણાવે છે કે, પડદા પર હંમેશા મસ્તી કરતા જોવા મળતા શમ્મી કપૂર વાસ્તવિક જીવનમાં શરમાળ પણ હતા. તેમનો ગુસ્સો તીવ્ર હતો. જોકે, લાંબો સમય રહેતો નહોતો. દારૂ પીધા પછી ક્યારેક તેમનો ગુસ્સો વધી જતો. બીજા દિવસે આખી ઘટના યાદ ન રહેતી, તો તેઓ નીલા દેવીને પૂછતા કે, ગઈ રાત્રે શું થયું હતું? બધું સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાના વર્તન પર અફસોસ થતો અને તેઓ માફી માંગતા.

‘યાહૂ’ સાથે એવો સંબંધ કે લોકો માલિક સમજી બેઠા

શમ્મી કપૂરના નામ સાથે ‘યાહૂ’ એટલું ઊંડાણપૂર્વક જોડાઈ ગયું હતું કે, એક સમયે લોકો ખરેખર તેમને ‘યાહૂ’ કંપનીના માલિક સમજવા લાગ્યા હતા. શમ્મી કપૂરે એક ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે, તેમના ભત્રીજા રણધીર કપૂરે પણ તેમને પૂછ્યું હતું કે, તેમણે ક્યારેય કેમ ન કહ્યું કે ‘યાહૂ’ તેમની કંપની છે.

શમ્મીએ મજાકમાં જવાબ આપ્યો હતો કે, જો ‘યાહૂ’ તેમની કંપની હોત, તો તેઓ ભારતમાં બેઠા ન હોત, અમેરિકામાં હોત.

રણધીર કપૂર પણ મૂંઝાઈ ગયા હતા

આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે શમ્મી કપૂરની ‘યાહૂ’ ઓળખ કેટલી મજબૂત બની ગઈ હતી. તેમની ફિલ્મ ‘જંગલી’નું ‘યાહૂ’ ગીત અને તેમની ઉછળકૂદ કરવાની શૈલી એટલી લોકપ્રિય થઈ કે લોકો આ શબ્દને તેમની ઓળખ માનવા લાગ્યા. યાહૂ કંપનીના ભારતમાં લોન્ચિંગ સમયે કંપનીના સહ-સ્થાપક જેરી યાંગ ભારત આવ્યા હતા. શમ્મી કપૂરને પણ કાર્યક્રમમાં બોલાવવામાં આવ્યા. ત્યાં તેમના પહોંચતા જ પ્રખ્યાત ‘યાહૂ’ ગીત વગાડવામાં આવ્યું.

ડાન્સમાં સ્ટેપ નહીં, બસ સંગીતનો સાથ

શમ્મી કપૂરનો ડાન્સ જોઈને લાગતું હતું કે, તેઓ કોરિયોગ્રાફી નથી કરી રહ્યા, પરંતુ સંગીતને જીવી રહ્યા છે. તેમનો ડાન્સ મોટાભાગે એક્સટેમ્પોર (સ્વયંભૂ) હતો. નિર્ધારિત સ્ટેપ્સને યથાવત રીતે પુનરાવર્તિત કરવાને બદલે તેઓ સંગીત સાથે શરીરને સ્વાભાવિક રીતે ચાલવા દેતા હતા.

તે યુગમાં હીરોનું આ રીતે ખૂલીને નાચવું સામાન્ય નહોતું. શમ્મી કપૂરે આ વિચાર બદલી નાખ્યો.

ડાન્સને એક્ટિંગનો ભાગ બનાવ્યો

તેમના માટે ડાન્સ ફક્ત ગીતનો મધ્ય ભાગ નહોતો. તે એક્ટિંગનો પણ ભાગ હતો. તેમની વિશેષતા એ પણ હતી કે, તેઓ કોઈ અન્ય એક્ટરને ફોલો કરતા નહોતા. આ જ કારણ હતું કે, તેમનો ડાન્સ જોઈને દર્શકો તરત જ ઓળખી જતા હતા કે આ શમ્મી કપૂરની શૈલી છે.

અરુણ બક્ષી કહે છે કે, ‘શમ્મીજી ફૂલ ઓફ લાઇફ હતા.’

‘બટવારા’ના સેટ પર જુનિયર પાસે માફી માંગી

અરુણ બક્ષીએ ફિલ્મ ‘બટવારા’ના શૂટિંગનો કિસ્સો સંભળાવ્યો, જે શમ્મી કપૂરની નમ્રતા દર્શાવે છે. શૂટિંગ દરમિયાન ડિરેક્ટર જેપી દત્તા શમ્મી કપૂર સાથે અરુણ બક્ષીનો લાંબો સીન ફિલ્માવી રહ્યા હતા. શમ્મી કપૂરથી સતત રીટેક થઈ રહ્યા હતા.

નવા કલાકારને લાગતું હતું કે ભૂલ તેની છે

અરુણ બક્ષી તે સમયે નવા કલાકાર હતા. તેમને ડર હતો કે, તેમના કારણે શમ્મી કપૂરને પરેશાની થઈ રહી હશે. દરેક રીટેક પછી તેઓ દૂર જઈને પોતાની લાઈનો દોહરાવવા લાગ્યા. આખરે શોટ ઓકે થયો. આ પછી શમ્મી કપૂર પોતે તેમની પાસે પહોંચ્યા અને કહ્યું- ‘અરુણ, સોરી યાર.’

આટલા મોટા સ્ટારની માફી અરુણ ભૂલી શક્યા નહીં

આટલા મોટા સ્ટારનું એક નવા કલાકાર પાસેથી માફી માંગવું અરુણ બક્ષી માટે યાદગાર ક્ષણ બની ગઈ. આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે, સ્ટારડમ ગમે તેટલું મોટું હોય, શમ્મી કપૂર માટે સામેના કલાકારનું સન્માન તેનાથી મોટું હતું.

સેટથી વિમાન સુધી મહેફિલ ચાલુ રહેતી હતી

‘બટવારા’ના શૂટિંગ દરમિયાન શમ્મી કપૂર, ધર્મેન્દ્ર અને અન્ય કલાકારો સાથે બેડમિન્ટન રમવાનો આનંદ લેતા હતા. શૂટિંગ પૂરું થયા પછી પાછા ફરવાની ફ્લાઇટમાં પણ તેમની મસ્તી પૂરી થઈ ન હતી. તે સમયે વિમાનમાં દારૂની પરવાનગી હતી. કલાકારો પોતપોતાની બ્રાન્ડ લઈને બેઠા હતા.

ફ્લાઇટમાં ગીતોની મહેફિલ જામી ગઈ

વિનોદ ખન્નાએ ગીત ગાવાનું શરૂ કર્યું અને શમ્મી કપૂર પણ સાથે ગાવા લાગ્યા. અરુણ બક્ષીએ પણ આલાપ લીધો. જોતજોતામાં વિમાનમાં મહેફિલ જામી ગઈ. કેટલાક વિદેશી મુસાફરો પણ આ માહોલનો આનંદ લેવા લાગ્યા. આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે, શમ્મી કપૂર માટે શૂટિંગ પછી પણ જીવન એક ઉત્સવ હતું.

ફિલ્મ સ્ટારથી ઇન્ટરનેટના શરૂઆતી દીવાનાઓ સુધી

શમ્મી કપૂરના જીવનનો એક પાસો તેમને તેમના સમયના અન્ય સ્ટાર્સથી અલગ પાડે છે- ટેકનોલોજી પ્રત્યેનો તેમનો જુસ્સો. જ્યારે ભારતમાં ઇન્ટરનેટ નવું હતું અને મોટાભાગના લોકો કમ્પ્યુટરથી પરિચિત પણ નહોતા, ત્યારે શમ્મી કપૂર કમ્પ્યુટર શીખી રહ્યા હતા.

શમ્મી કપૂર ઇન્ટરનેટ યુઝર્સ કમ્યુનિટી ઓફ ઇન્ડિયા સાથે જોડાયા અને કપૂર પરિવારની વેબસાઇટ બનાવવામાં સક્રિય રહ્યા.

મેકિન્ટોશથી બદલાયું જીવન

તેમણે શરૂઆતના તબક્કામાં મેકિન્ટોશ કમ્પ્યુટર લીધું. તેઓ ટેકનોલોજીનો માત્ર ઉપયોગ કરવા માંગતા ન હતા, પરંતુ તેને સમજવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. નીલા દેવીના મતે, કમ્પ્યુટરે તેમના જીવનમાં મોટો બદલાવ કર્યો. આ જ સમયગાળામાં તેમણે સિગારેટ પણ છોડી દીધી. એક તરફ તેઓ જૂની પેઢીના લોકપ્રિય ફિલ્મ સ્ટાર હતા, બીજી તરફ નવી ડિજિટલ દુનિયા અપનાવનારા શરૂઆતના લોકોમાં સામેલ હતા.

બીમારીએ શરીર નબળું પાડ્યું, હિંમત નહીં

વર્ષ 2003માં શમ્મી કપૂરના ફેફસાંની હાલત ગંભીર થઈ ગઈ. નીલા દેવીના મતે, તેઓ લગભગ એક મહિના સુધી બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં વેન્ટિલેટર પર રહ્યા. સારવાર દરમિયાન સ્ટેરોઇડ્સ અને એન્ટિબાયોટિક્સની અસરથી તેમની કિડની પણ પ્રભાવિત થઈ અને ડાયાલિસિસ શરૂ થયું.

ડાયાલિસિસ છતાં ફરવાનું છોડ્યું નહીં

રઝા મુરાદે જણાવ્યું કે, ‘બંને કિડનીની સમસ્યા હોવા છતાં શમ્મી કપૂરના ચહેરા પરથી સ્મિત ગાયબ થયું ન હતું. તેમનો અભિગમ હતો – જો સારવાર કરાવવાની હોય તો કરાવવાની છે અને જો જીવન જીવવાનું હોય તો જીવવાનું છે. ડાયાલિસિસ છતાં તેમણે દુનિયા ફરવાનું છોડ્યું ન હતું. નીલા દેવી સાથે તેમણે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ, લંડન અને ન્યૂયોર્ક સુધીની યાત્રાઓ કરી.’

હોસ્પિટલ ઉપરાંત જીવન પણ જરૂરી હતું

પાછળથી જ્યારે ડાયાલિસિસ અઠવાડિયામાં ત્રણ વખત થવા લાગ્યું, ત્યારે નબળાઈ વધી ગઈ અને યાત્રાઓ મુશ્કેલ બની ગઈ. પરંતુ હોસ્પિટલ સિવાયના બાકીના દિવસોમાં બહાર જમવું તેમના જીવનનો એક ભાગ બની રહ્યું. ઘણા વર્ષો સુધી તેઓ નીલા દેવીને સવારે તૈયાર થયા પછી કોઈ સારી હોટેલ કે રેસ્ટોરન્ટમાં જમવા લઈ જતા હતા.

ડ્રાઇવિંગ હતો આઝાદીનો અહેસાસ

શમ્મી કપૂરને ડ્રાઇવિંગનો જબરદસ્ત શોખ હતો. એક દિવસ તેમણે નીલા દેવીને કહ્યું કે, તેઓ ફક્ત કોફી પીવા જઈ રહ્યા છે અને જલ્દી પાછા ફરશે. પરંતુ તેઓ ઘણી વાર સુધી પાછા ફર્યા નહીં. ફોન કરવા પર ખબર પડી કે તેઓ પોતે ગાડી ચલાવીને ખંડાલા પહોંચી ગયા હતા.

‘ડ્રાઇવ ન કરી શકું તો જીવવાનો શું ફાયદો’

તેમના માટે ડ્રાઇવિંગ માત્ર શોખ નહોતો, પરંતુ આઝાદીનો અહેસાસ હતો. જ્યારે બીમારીના કારણે તેઓ પોતે ગાડી ચલાવવાની સ્થિતિમાં ન રહ્યા ત્યારે તેમણે નીલા દેવીને કહ્યું- ‘જ્યારે હું ડ્રાઇવ ન કરી શકું, તો જીવવાનો શું ફાયદો?’

નીલા દેવીએ તેમને સમજાવ્યા. આ વાક્ય તેમના જીવનના તે પાસાને સામે લાવે છે, જેમાં સ્વતંત્રતા અને સક્રિય રહેવું તેમના માટે જરૂરી હતું.

વ્હીલચેર આવી, પરંતુ જિંદગી ન અટકી

વ્હીલચેર પર આવ્યા પછી પણ તેમણે પોતાને ઘરમાં કેદ ન કર્યા. લોકોને મળતા, બહાર જતા અને હોસ્પિટલમાં બીજા દર્દીઓને મળવાનો પ્રયાસ કરતા. બીમારી તેમના શરીરને રોકી રહી હતી, પરંતુ જિંદગી જીવવાની તેમની ઇચ્છાને નહીં.

બીમારીની વચ્ચે આધ્યાત્મિક બદલાવ

શમ્મી કપૂર શરૂઆતમાં ગુરુ અને આધ્યાત્મિકતાને લઈને બહુ ગંભીર નહોતા. નીલા દેવીના માતાએ તેમને મહાવતાર બાબાજીની તસવીર આપી હતી અને ‘ૐ નમઃ શિવાય’ નો જાપ કરવા કહ્યું હતું. તેઓ આ સન્માનના ભાગરૂપે કરતા હતા. લગભગ બે વર્ષ પછી તેમની મુલાકાત ગુરુજી સાથે થઈ. નીલા દેવીના મતે, ‘આ મુલાકાત પછી તેમના જીવનમાં આધ્યાત્મિક પરિવર્તન આવ્યું.’

ભજનમાં હાર્મોનિયમ વગાડતા હતા શમ્મી

પરિવાર ગુરુજી સાથે બદ્રીનાથ, કેદારનાથ, ગંગોત્રી, યમુનોત્રી, દ્વારકા અને સોમનાથ જેવી યાત્રાઓ પર ગયો. ભજન-કીર્તનમાં શમ્મી કપૂર હાર્મોનિયમ વગાડીને ગાતા હતા. ગુરુજીએ તેમને ફિલ્મો કે દારૂથી દૂર રહેવાનો આદેશ આપ્યો નહોતો. નીલા દેવી અનુસાર, ‘તેમણે ફક્ત પ્રેમ અને આધ્યાત્મિક માર્ગ બતાવ્યો. આ જ વાત શમ્મી કપૂરને સૌથી વધુ પ્રભાવિત કરી ગઈ.’

હીરોમાંથી કેરેક્ટર એક્ટર બનવામાં અચકાયા નહીં

ઉંમર વધવાની સાથે જ્યારે શમ્મી કપૂરને કેરેક્ટર રોલ મળવા લાગ્યા, ત્યારે કેટલાક લોકોએ કહ્યું કે, આટલા મોટા સ્ટારે આવા રોલ ન કરવા જોઈએ. શમ્મી કપૂરે નીલા દેવીની સલાહ લીધી. તેમનો જવાબ હતો- ‘તમે એક્ટર છો, એક્ટર કોઈપણ પાત્ર ભજવી શકે છે.’ શમ્મી કપૂરને આ વાત ગમી.

શમ્મી કપૂરની છેલ્લી ફિલ્મ ‘રોકસ્ટાર’ (2011) હતી, જેમાં તેમણે પૌત્ર રણબીર કપૂર સાથે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ તેમના નિધન પછી રિલીઝ થઈ હતી.

સ્ટારડમ કરતાં અભિનય મોટો હતો

તેમણે ચરિત્ર ભૂમિકાઓ સ્વીકારવાનું ચાલુ રાખ્યું. તેમનું માનવું હતું કે, ઘરે બેસીને માત્ર દારૂ પીવો અને ખાવું એ તેમનું જીવન ન હોઈ શકે. જો કામ મળી રહ્યું હોય, તો કામ કરવું જોઈએ. આ જ કારણ હતું કે ઉંમર અને બીમારી હોવા છતાં તેમણે પોતાને કામથી અલગ કર્યા નહીં.

હોસ્પિટલ જતા પણ ગીત ગાવાનું છોડ્યું નહીં

નીલા દેવીના જણાવ્યા અનુસાર, ‘એકવાર ક્રિસમસ દરમિયાન પુણેમાં શમ્મી કપૂરની તબિયત અચાનક બગડી ગઈ. તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા અને બીજા દિવસે એમ્બ્યુલન્સ દ્વારા મુંબઈની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં લાવવામાં આવ્યા. હોસ્પિટલ પહોંચીને અને ICU તરફ જતા સમયે પણ તેઓ ગીત ગાવા લાગ્યા.’

બીમારી શરીર સુધી પહોંચી, કલાકાર સુધી નહીં

આ એ જ શમ્મી કપૂર હતા, જેમણે આખી જિંદગી દર્શકોને હસાવ્યા, નચાવ્યા અને પોતાની ઊર્જાથી ભરી દીધા હતા. બીમારીએ તેમના શરીરને નબળું જરૂર પાડ્યું, પરંતુ તેમના અંદરના કલાકારને ખતમ કરી શકી નહીં. તેમની જિંદગીનો આ જ સૌથી મોટો બોધપાઠ હતો- પરિસ્થિતિઓ ગમે તેટલી મુશ્કેલ હોય, જિંદગી જીવવાનું છોડવું ન જોઈએ.

શમ્મી કપૂરનું નિધન 14 ઓગસ્ટ 2011ના રોજ થયું હતું.

કાશ્મીરમાં અંતિમ ઈચ્છા પૂરી થઈ

કાશ્મીર શમ્મી કપૂરના દિલની ખૂબ નજીક હતું. તેમની ઈચ્છા હતી કે નિધન પછી તેમના અસ્થિ ડલ તળાવમાં વિસર્જિત કરવામાં આવે. તેમની આ ઈચ્છા પૂરી કરવામાં આવી. જે કલાકારે ‘જંગલી’ દ્વારા કાશ્મીરની વાદીઓમાં પોતાનો અલગ રંગ ફેલાવ્યો અને ‘કશ્મીર કી કલી’ દ્વારા ખીણની સુંદરતાને દેશભરના દર્શકોની કલ્પનાનો ભાગ બનાવી, તેની અંતિમ વિદાય પણ તે જ કાશ્મીરના તળાવ સાથે જોડાયેલી હતી.

દિવ્ય ભાસ્કરને Google પર મનપસંદ સોર્સ બનાવો