ભારતે દુનિયાના નવા નકશાને લઈને વાંધો ઉઠાવ્યો છે. વિદેશ મંત્રાલયે રવિવારે જણાવ્યું હતું કે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ સહિત ભારતનો સંપૂર્ણ વિસ્તાર ભારતના સત્તાવાર નકશા મુજબ જ દેખાવો જોઈએ. ભારતના વિસ્તારને ખોટી કે ભ્રામક રીતે દર્શાવવું અમને મંજૂર નથી. ભારતની સરહદો અટલ છે, તેનાથી કોઈ સમાધાન થઈ શકે નહીં. વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના તે પ્રસ્તાવની તરફેણમાં મત આપ્યો હતો, જેમાં દુનિયાના નકશા પર દેશો અને મહાદ્વીપોનો આકાર તેમના વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળની નજીક દર્શાવવાની વાત કહેવામાં આવી હતી. જોકે, ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેનો અર્થ કોઈ એક ખાસ નકશાને મંજૂરી આપવાનો નથી. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ શુક્રવારે દુનિયાના નકશાને નવી રીતે દર્શાવવાનો પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો. આ બદલાવથી કોઈ દેશ કે મહાદ્વીપનું વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ બદલાશે નહીં. ફક્ત નકશા પર તેમનો આકાર પહેલા કરતા થોડો નાનો કે મોટો દેખાશે. હાલમાં દુનિયામાં મર્કેટર મેપનો ઘણો ઉપયોગ થાય છે. તેમાં નકશા પર ધ્રુવોની નજીકના વિસ્તારો તેમના વાસ્તવિક કદ કરતાં મોટા દેખાય છે. નવી પદ્ધતિને ઇક્વલ એરિયા પ્રોજેક્શન કહેવામાં આવ્યું છે. તેમાં આફ્રિકા પહેલાં કરતાં મોટો, જ્યારે યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકા નાના દેખાશે. એશિયાના કેટલાક ભાગો પણ પહેલાંની સરખામણીમાં નાના દેખાઈ શકે છે. ભારતને વાંધો કેમ છે? ભારતને UNની આ નવી નકશા પદ્ધતિથી વાંધો નથી. ભારતે સમાન ક્ષેત્રફળ દર્શાવતા નકશાના પ્રસ્તાવના પક્ષમાં મત આપ્યો છે. તેનો વાંધો નકશામાં ભારતના ક્ષેત્રને ખોટી રીતે દર્શાવવાની સંભાવનાને લઈને છે. વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે આ પ્રસ્તાવ કોઈ ચોક્કસ નકશા, નકશો બનાવવાની રીત અથવા દેશોની સીમાઓને મંજૂરી આપતો નથી. તેથી ભારતે પોતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરતા કહ્યું કે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ સહિત ભારતનો સંપૂર્ણ સાર્વભૌમ પ્રદેશ ભારતના સત્તાવાર નકશા મુજબ જ દર્શાવવો જોઈએ. ભારતના પ્રદેશનું કોઈપણ ખોટું કે ભ્રામક ચિત્રણ સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. ભારત: ક્ષેત્રફળ તે જ, આકાર મોટો દેખાઈ શકે છે ભારતની વાસ્તવિક જમીન, આંતરરાષ્ટ્રીય સીમાઓ કે ક્ષેત્રફળમાં કોઈ ફેરફાર થશે નહીં. આ ફેરફાર દેશોની સીમાઓ બદલવાનો નથી, પરંતુ નકશા પર પૃથ્વીને દર્શાવવાની રીત બદલવાનો છે. ભારતનો નકશો દેખાવમાં પણ થોડો અલગ દેખાઈ શકે છે, પરંતુ ભારતના કિસ્સામાં ફેરફાર બહુ મોટો નહીં હોય. નવો નકશો ક્ષેત્રફળને સાચા પ્રમાણમાં દર્શાવે છે. જૂના નકશામાં વિષુવવૃત્તની આસપાસના વિસ્તારો તેમના કદ કરતાં નાના અને ધ્રુવોની નજીકના વિસ્તારો મોટા દેખાય છે. ભારત વિષુવવૃત્તથી બહુ દૂર નથી, તેથી જૂના નકશામાં પણ તેનો આકાર અમુક અંશે નાનો દેખાય છે. ભારત માટે તેનો અર્થ ક્ષેત્રફળ: બિલકુલ તે જ રહેશે. સીમાઓ: બદલાશે નહીં. ભારતનો આકાર: થોડો બદલાયેલો/ઓછો ખેંચાયેલો દેખાઈ શકે છે. અન્ય દેશોની સરખામણીમાં કદ: ભારત થોડું મોટું દેખાઈ શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તેની સરખામણી યુરોપ, રશિયા, કેનેડા જેવા વધુ ઉત્તરીય દેશો સાથે કરવામાં આવે. આફ્રિકા પર અસર: સૌથી વધુ જોવા મળશે, કારણ કે તેનો વાસ્તવિક આકાર જૂના મર્કેટર નકશાની સરખામણીમાં ખૂબ મોટો દેખાશે. વર્તમાન નકશામાં આખરે શું મુશ્કેલી હતી? દુનિયામાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા નકશાઓમાંનો એક મર્કેટર નકશો છે. તેને યુરોપિયન મેપ મેકર જેરાર્ડસ મર્કેટર દ્વારા 1569માં બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેનો હેતુ સમુદ્રમાં જહાજોના રસ્તા અને દિશાને સમજવાનું સરળ બનાવવાનો હતો. પરંતુ આખી ગોળ પૃથ્વીને સપાટ નકશા પર દર્શાવવાને કારણે તેમાં દેશો અને ખંડોનો આકાર વાસ્તવિકતાથી અલગ દેખાવા લાગે છે. જેમ જેમ કોઈ વિસ્તાર ભૂમધ્ય રેખાથી દૂર જાય છે, તે નકશા પર જરૂરિયાત કરતાં વધુ મોટો દેખાવા લાગે છે. આ જ કારણ છે કે ઉત્તરી અને દક્ષિણી ભાગોના ઘણા વિસ્તારો વાસ્તવિકતાથી ઘણા મોટા દેખાય છે. ગ્રીનલેન્ડ તેનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ છે. મર્કેટર નકશામાં ગ્રીનલેન્ડ દક્ષિણ અમેરિકાના લગભગ બરાબર દેખાય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં બંનેના કદમાં ઘણો મોટો તફાવત છે. ગ્રીનલેન્ડનું ક્ષેત્રફળ લગભગ 22 લાખ ચોરસ કિલોમીટર છે. તે લગભગ ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો જેટલું છે. જ્યારે આફ્રિકાનું ક્ષેત્રફળ લગભગ 3 કરોડ ચોરસ કિલોમીટર છે. એટલે કે આફ્રિકા ગ્રીનલેન્ડ કરતાં લગભગ 14 ગણું મોટું છે. તેમ છતાં, મર્કેટર નકશાને જોઈને બંનેનું કદ લગભગ એકસરખું લાગી શકે છે. આ જ તફાવત છે, જેને હવે ઓછો કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આફ્રિકન દેશો નકશો બદલવાની માગ કેમ કરી રહ્યા હતા? આફ્રિકન દેશોનું કહેવું છે કે વાત માત્ર નકશા પર કોઈ દેશ કે ખંડના નાના-મોટા દેખાવાની નથી. દુનિયાનો નકશો એ પણ નક્કી કરે છે કે આપણે અલગ-અલગ ભાગોને કઈ દ્રષ્ટિથી જોઈએ છીએ. UN સમક્ષ રજૂ કરાયેલા પ્રસ્તાવમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે મર્કેટર નકશામાં આફ્રિકાનું વાસ્તવિક કદ ઘણું નાનું દેખાય છે. લાંબા સમય સુધી આવા ચિત્રને જોવાથી લોકોના મનમાં આફ્રિકાના કદ અને વૈશ્વિક મહત્વ વિશે ખોટી ધારણા બની શકે છે. પ્રસ્તાવમાં લેટિન અમેરિકા અને દક્ષિણ એશિયાનો પણ ઉલ્લેખ છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે નકશામાં આ પ્રદેશોનું નાનું દેખાવું તેમની વિકાસ જરૂરિયાતો, માળખાકીય સુવિધાઓ અને આર્થિક ક્ષમતાને પણ ઓછી આંકવાની ધારણા બનાવી શકે છે. આફ્રિકી દેશ ટોગોના વિદેશ મંત્રી રોબર્ટ ડુસેએ કહ્યું કે નકશા માત્ર ભૂગોળ સમજવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે શિક્ષણ અને લોકોની વિચારસરણીને પણ પ્રભાવિત કરે છે. આ પ્રસ્તાવ ટોગો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેને આફ્રિકી સંઘનું સમર્થન મળ્યું હતું. ફ્રાન્સ પણ મર્કેટર મેપ છોડવાની તૈયારીમાં UNમાં મતદાન પહેલાં ફ્રાન્સે પણ આ પ્રસ્તાવને સમર્થન આપ્યું હતું. ફ્રાન્સના વિદેશ મંત્રી જ્યાઁ-નોએલ બારોએ કહ્યું કે તેમનો દેશ મર્કેટર મેપને બદલે એવા નકશાઓનો ઉપયોગ કરશે, જેમાં દેશોનું વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ વધુ સચોટ રીતે દેખાય. ફ્રાન્સ હવે એકર્ટ IV પ્રોજેક્શનનો ઉપયોગ કરશે. એકર્ટ IV નકશો 1906માં જર્મન કાર્ટોગ્રાફર મેક્સ એકર્ટ-ગ્રાઇફેનડોર્ફ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેમણે વિશ્વના નકશાની છ અલગ-અલગ ડિઝાઇન તૈયાર કરી હતી. તેમાંથી ચોથો નકશો એટલે કે એકર્ટ IV ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ સૌથી સચોટ માનવામાં આવ્યો. એકર્ટ IV અને ઇક્વલ અર્થ પ્રોજેક્શન બંને એવા નકશા છે, જેમાં દેશો અને મહાદ્વીપોનું વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ સાચા પ્રમાણમાં દેખાય છે. તો પછી 2018માં ઇક્વલ અર્થ પ્રોજેક્શનની જરૂર કેમ પડી? એકર્ટ IV માં ક્ષેત્રફળ તો સાચું બતાવવામાં આવ્યું છે, પરંતુ ઘણી જગ્યાએ દેશો અને મહાદ્વીપોના આકારમાં વધુ વિકૃતિ જોવા મળે છે. આ જ સમસ્યાને ઓછી કરવા માટે ઇક્વલ અર્થ બનાવવામાં આવ્યું, ઇક્વલ અર્થ બનાવવાનો હેતુ માત્ર દેશો અને મહાદ્વીપોનું સાચું ક્ષેત્રફળ બતાવવાનો ન હતો, પરંતુ આખી દુનિયાને એવા રૂપમાં બતાવવાનો હતો, જે દેખાવમાં પણ વધુ સંતુલિત લાગે. શું UN નો નિર્ણય બધા પર લાગુ પડશે? ના. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાનો આ પ્રસ્તાવ કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા નથી. એટલે કે, તે દેશો, શાળાઓ, પુસ્તક પ્રકાશકો કે ટેક કંપનીઓને મર્કેટર નકશો હટાવવા માટે મજબૂર કરતો નથી. પરંતુ તેનાથી નકશા બનાવવા અને શીખવવામાં એવી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે, જેમાં દેશો અને ખંડોનું વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ વધુ સચોટ દેખાય. મર્કેટર નકશાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાની પણ વાત કરવામાં આવી નથી. દરિયાઈ અને હવાઈ નેવિગેશનમાં તેનો ઉપયોગ ચાલુ રહી શકે છે, કારણ કે તેમાં દિશાઓને સાચી રાખવાની વિશેષતા છે. ભાસ્કર નોલેજ: મેપ, નકશો અને નકશા શબ્દો ક્યાંથી આવ્યા મેપ: આ અંગ્રેજી શબ્દ છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તે લેટિનના માપ્પા પરથી આવ્યો છે. જેનો અર્થ કપડું કે ચાદર થાય છે, જેના પર નકશો બનાવવામાં આવતો હતો. પાછળથી તેનો અર્થ નકશો થઈ ગયો. નકશો: આ અરબી મૂળનો શબ્દ છે. અરબીમાં નકશનો અર્થ ચિત્ર કે કોતરણી થાય છે. તેના પરથી નકશો બન્યો અને હિન્દી-ઉર્દૂમાં કોઈ જગ્યાનું ચિત્ર/નકશો દર્શાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થવા લાગ્યો. નકશો: સંસ્કૃત મૂળનો શબ્દ છે. માન + ચિત્ર, એટલે કે કોઈ સ્થાનને માપ અથવા પ્રમાણ સાથે ચિત્ર સ્વરૂપે દર્શાવવું. ———————– આ સમાચાર પણ વાંચો: અમેરિકામાં 10 લાખ ભારતીયો પર તોળાયું સંકટ:ટ્રમ્પે શરૂ કરી ભારત જેવી ‘SIR’ સિસ્ટમ; નેશનલ ડેટાબેઝથી અમેરિકામાં વસતા ભારતવંશીઓમાં ફફડાટ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારતના SIR (સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન)ના ધોરણે વોટર લિસ્ટની દેશવ્યાપી તપાસ શરૂ કરી દીધી છે. આ મહાઅભિયાન માટે આશરે ₹125 કરોડનું ફંડ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રક્રિયા હેઠળ સમગ્ર દેશની મતદાર યાદીઓની ઊંડાણપૂર્વક ચકાસણી કરીને એક નવો ‘નેશનલ વોટર ડેટાબેઝ’ તૈયાર કરાશે. જોકે, ટ્રમ્પ પ્રશાસનના આ કડક નિર્ણયથી અમેરિકામાં વસતા આશરે 26 લાખ ભારતીય મૂળના લોકોમાંથી 10 લાખથી વધુ મતદારોના નામ યાદીમાંથી કપાવાનું મોટું સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. આગામી નવેમ્બર મહિનામાં યોજાનારી મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓ પહેલાં જ આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાનો ટાર્ગેટ રાખવામાં આવ્યો છે. વાંચો સંપૂર્ણ સમાચાર…