રશિયન ફોસિલ ફ્યુઅલ ખરીદવાના મામલે ભારત હવે બીજા સ્થાનેથી ત્રીજા સ્થાને આવી ગયું છે. ડિસેમ્બર 2025માં રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને સરકારી રિફાઇનરીઓ દ્વારા રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની આયાતમાં ઘટાડો થયા બાદ આ ફેરફાર આવ્યો છે. કોલસો, ક્રૂડ ઓઇલ જેવા કુદરતી ઇંધણ, જે કરોડો વર્ષો પહેલાં જમીનની નીચે દટાયેલા છોડ અને પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બનેલા છે, તેમને ફોસિલ ફ્યુઅલ કહેવાય છે.

યુરોપિયન થિંક ટેન્ક ‘સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર’ (CREA)ના રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતે ડિસેમ્બરમાં રશિયા પાસેથી 2.3 બિલિયન યુરો (લગભગ ₹23,000 કરોડ)ના હાઇડ્રોકાર્બન આયાત કર્યા, જે નવેમ્બરના 3.3 બિલિયન યુરો (લગભગ ₹34,700 કરોડ)ની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે.

હવે તુર્કીયે 2.6 બિલિયન યુરો (લગભગ ₹27,300 કરોડ) સાથે ભારતને પાછળ છોડીને રશિયાનો બીજો સૌથી મોટો ખરીદદાર બની ગયો છે. ચીન હજુ પણ 6 બિલિયન યુરો (લગભગ ₹63,100 કરોડ)ની ખરીદી સાથે પ્રથમ સ્થાને યથાવત છે.

રિલાયન્સે 50% હિસ્સેદારી ઘટાડી, સરકારી કંપનીઓએ આયાત ઓછી કરી ડિસેમ્બરમાં ભારતના આયાતમાં આવેલા ઘટાડાનું સૌથી મોટું કારણ રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ રહી. રિલાયન્સની જામનગર રિફાઇનરીએ રશિયાથી થતી આયાતને અડધી (50%) કરી દીધી છે.

રિપોર્ટ અનુસાર, રિલાયન્સનો સંપૂર્ણ સપ્લાય ‘રોસનેફ્ટ’થી આવી રહ્યો હતો, પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધોના ડરથી કંપનીઓએ આયાત ઓછી કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. રિલાયન્સ ઉપરાંત સરકારી તેલ રિફાઇનરીઓએ પણ ડિસેમ્બરમાં રશિયન તેલની ખરીદીમાં 15% નો ઘટાડો કર્યો છે.

ડિસેમ્બરમાં રશિયન તેલની આયાત 29% ઘટી નવેમ્બરમાં ભારતે રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ પર 2.6 બિલિયન યુરો ખર્ચ્યા હતા, જે ડિસેમ્બરમાં 29% ઘટીને 1.8 બિલિયન યુરો પર આવી ગયા. CREA એ નોંધ્યું કે આ ઘટાડો ત્યારે થયો છે જ્યારે ભારતની કુલ તેલ આયાત થોડી વધી છે. એટલે કે ભારત હવે રશિયાને બદલે અન્ય દેશો પાસેથી તેલ ખરીદી રહ્યું છે.

રોસનેફ્ટ અને લુકોઇલથી અંતર રાખી રહી કંપનીઓ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ માટે ભંડોળ રોકવાના હેતુથી અમેરિકાએ રશિયાની સૌથી મોટી તેલ કંપનીઓ ‘રોસનેફ્ટ’ અને ‘લુકોઇલ’ પર પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે. આ પ્રતિબંધોને કારણે રિલાયન્સ, HPCL, HPCL-મિત્તલ એનર્જી અને મેંગલોર રિફાઇનરી (MRPL) એ રશિયન તેલની ખરીદી કાં તો બંધ કરી દીધી છે અથવા ઘણી ઓછી કરી દીધી છે. જોકે, ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC) હજુ પણ એવી રશિયન સંસ્થાઓ પાસેથી તેલ ખરીદી રહી છે જેના પર પ્રતિબંધ નથી.

ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો 35% થી ઘટીને 25% રહ્યો ફેબ્રુઆરી 2022 માં યુક્રેન પર હુમલા પછી જ્યારે પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા પાસેથી તેલ અને ગેસની ખરીદી ઘટાડી દીધી હતી. ત્યારે ભારત રશિયાનો સૌથી મોટો ગ્રાહક બનીને ઉભર્યો હતો.

ભારતની કુલ તેલ જરૂરિયાતનો જે હિસ્સો પહેલા 1% થી પણ ઓછો હતો, તે વધીને 40% સુધી પહોંચી ગયો હતો, પરંતુ ડિસેમ્બર 2025માં રશિયાનો હિસ્સો ઘટીને 25% રહી ગયો છે, જે ગયા મહિને 35% હતો. ભારત હવે ફરીથી પોતાના જૂના ભાગીદારો એટલે કે મધ્ય-પૂર્વના દેશો તરફ વળી રહ્યું છે.

ભારતમાં રિફાઇન થઈને અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જઈ રહ્યું રશિયન તેલ રિપોર્ટમાં એક હકીકત એ પણ સામે આવી કે ભારત, તુર્કીયે અને બ્રુનેઈની રિફાઇનરીઓ રશિયન ક્રૂડ ઓઇલને પ્રોસેસ કરીને પેટ્રોલ-ડીઝલ બનાવી રહી છે અને તેને એવા દેશોને વેચી રહી છે જેમણે રશિયા પર પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે.

ડિસેમ્બરમાં આ રિફાઇનરીઓએ યુરોપિયન યુનિયન (EU), અમેરિકા, બ્રિટન અને ઓસ્ટ્રેલિયાને 943 મિલિયન યુરોના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરી. તેમાંથી અમેરિકાને થતી નિકાસમાં 121% નો વધારો જોવા મળ્યો, જેમાં જામનગર રિફાઇનરીનો મોટો હિસ્સો રહ્યો.

ચીન હજુ પણ નંબર-1, રશિયાની કુલ કમાણીનો 48% હિસ્સો ત્યાંથી જ રશિયા માટે ચીન હજુ પણ સૌથી મોટો ટેકો બની રહ્યું છે. રશિયાની કુલ નિકાસ આવકનો 48% હિસ્સો ચીનમાંથી આવે છે. ડિસેમ્બરમાં ચીને 6 બિલિયન યુરોનું રશિયન તેલ, કોલસો અને ગેસ ખરીદ્યા. ચીનની દરિયાઈ માર્ગે થતી તેલની આયાત પણ ડિસેમ્બરમાં 23% વધી છે.