તાજેતરમાં રશિયાએ લીધેલો એક મોટો નિર્ણય આખી દુનિયામાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. રશિયાએ લોકપ્રિય મેસેજિંગ એપ્લિકેશન WhatsApp અને Telegram પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. આ કોઈ સામાન્ય ટેકનિકલ ખામી નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ડેટા પ્રાઈવસી સાથે જોડાયેલો મોટો મામલો છે. રશિયાના આ પગલાએ ભારત સહિત વિશ્વના અનેક દેશોમાં એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે કે: “શું આપણે સુવિધાના નામે આપણી પ્રાઈવસી જોખમમાં મૂકી રહ્યા છીએ?”

રશિયાનું આકરા પાણીએ થવાનું કારણ શું?

રશિયાના ટેલિકોમ રેગ્યુલેટર Roskomnadzorના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રતિબંધ પાછળ બે મુખ્ય કારણો છે.

1. કાયદાનું ઉલ્લંઘન: ટેલિગ્રામ પર આરોપ છે કે તે તેના પ્લેટફોર્મ પરથી ગુનાહિત અને ઉગ્રવાદી કન્ટેન્ટ હટાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે. કંપનીએ વારંવારની ચેતવણી છતાં રશિયન કાયદાઓને અવગણ્યા, જેના પરિણામે તેના પર અંદાજે 7.5 કરોડ રૂપિયાનો દંડ અને પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો.

2. પશ્ચિમી જાસૂસીનો ડર: 2022માં યુક્રેન સાથેના યુદ્ધ બાદ રશિયા અમેરિકન અને પશ્ચિમી દેશોની ટેક કંપનીઓ પ્રત્યે શંકાશીલ બન્યું છે. રશિયન સરકારનું માનવું છે કે WhatsApp જેવી એપ્સ પશ્ચિમી જાસૂસી સંસ્થાઓ માટે ડેટા મેળવવાનું સાધન બની શકે છે. રશિયા હવે તેના નાગરિકોને પોતાની સ્વદેશી એપ ‘MAX’ તરફ લઈ જઈ રહ્યું છે.

ભારતમાં WhatsAppને સુપ્રીમ કોર્ટની ઐતિહાસિક ફટકાર

ભારતમાં પણ સ્થિતિ રશિયાથી બહુ અલગ નથી. થોડા સમય પહેલા જ ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે WhatsApp અને તેની પેરેન્ટ કંપની મેટા (Meta)નો આકરો ઉધડો લીધો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટના કડક શબ્દો: “તમે લોકોની પ્રાઈવસી સાથે રમત ન રમી શકો. જો તમે ભારતના બંધારણને અનુસરી શકો તેમ ન હોવ, તો ભારત છોડી દો!” કોર્ટની સ્પષ્ટ ચેતવણી હતી કે જાહેરાતોના હેતુ માટે કે બિઝનેસ મોડલ માટે ભારતીય નાગરિકોનો એક ‘સિંગલ ડિજિટ ડેટા’ પણ પરવાનગી વગર શેર થવો જોઈએ નહીં. આ ટિપ્પણી સાબિત કરે છે કે ભારત સરકાર અને ન્યાયતંત્ર હવે ડિજિટલ ગુલામી અને ડેટા ચોરી સામે લડવા તૈયાર છે.

અહીં સવાલ એ ઉઠે છે કે શું આપણે રશિયા જેવું કડક પગલું ભરવું જોઈએ? આના બે પાસાઓ છે

1. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પ્રાઈવસીનો મુદ્દો

જો કોઈ કંપની ભારતીય નાગરિકોના ખાનગી મેસેજ, લોકેશન કે પર્સનલ ડેટાનો ઉપયોગ દેશ વિરોધી પ્રવૃત્તિ કે જાસૂસી માટે કરે, તો તેના પર પ્રતિબંધ એ જ એકમાત્ર રસ્તો રહે છે. અગાઉ ભારતે સુરક્ષાના કારણોસર ચાઈનીઝ એપ્સ (જેમ કે TikTok) પર પ્રતિબંધ મૂકીને એક દાખલો બેસાડ્યો જ છે.

2. દૈનિક જીવન અને વેપાર

આજે ભારતમાં WhatsApp માત્ર મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ નથી, પણ બિઝનેસ, પેમેન્ટ અને સરકારી સેવાઓનું માધ્યમ બની ગયું છે. કરોડો લોકોના કામકાજ આ એપ્સ પર ટકેલા છે. આવા સંજોગોમાં, જો તાત્કાલિક પ્રતિબંધ લાગે તો એક પ્રકારની અરાજકતા ફેલાઈ શકે છે.

રશિયાનું પગલું એક ચેતવણી છે કે દુનિયા હવે ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ (Digital Sovereignty) તરફ આગળ વધી રહી છે. ભારત એક મોટું માર્કેટ છે અને જો વિદેશી કંપનીઓ આપણા બંધારણ કે પ્રાઈવસીના નિયમોનું સન્માન નહીં કરે, તો તેમને ‘Exit Door’ બતાવવામાં ભારત સરકાર જરા પણ અચકાશે નહીં.