બાંગ્લાદેશમાં આવતા મહિને યોજાનારી સામાન્ય ચૂંટણીમાં એક મોટો રાજકીય ઉલટફેર જોવા મળી શકે છે. લાંબા સમયથી રાજકારણથી દૂર રહેલી પાકિસ્તાન સમર્થક કટ્ટરપંથી પાર્ટી જમાત-એ-ઇસ્લામી પહેલીવાર સરકાર બનાવવાની ખૂબ નજીક પહોંચતી જોવા મળી રહી છે. ન્યૂઝ એજન્સી રોયટર્સ અનુસાર, તાજેતરમાં થયેલા બે અલગ-અલગ સર્વેમાં જમાત દેશની બીજી સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે ઉભરી આવી છે. તે પૂર્વ વડાપ્રધાન ખાલિદા ઝિયાની બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP)ને સખત ટક્કર આપી રહી છે. જમાત-એ-ઇસ્લામી એ જ પાર્ટી છે જેણે 1971માં બાંગ્લાદેશની આઝાદીનો વિરોધ કર્યો હતો અને પાકિસ્તાની સેનાનો સાથ આપ્યો હતો. દેશની આઝાદી પછી 1972માં તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રતિબંધ 1975માં હટાવવામાં આવ્યો અને 1979માં ઝિયાઉર રહેમાનના શાસનકાળમાં પાર્ટીને ચૂંટણીમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી મળી. સર્વેમાં જમાત અને BNP વચ્ચે નજીવો તફાવત અમેરિકી સંસ્થા ઇન્ટરનેશનલ રિપબ્લિકન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (IRI)એ ડિસેમ્બરમાં કરાયેલા એક સર્વેમાં જણાવ્યું હતું કે BNPને 33% અને જમાતને 29% લોકોનું સમર્થન મળ્યું છે. જ્યારે જાન્યુઆરીમાં કરાયેલા એક સંયુક્ત સર્વેમાં BNPને 34.7% અને જમાતને 33.6% સમર્થન મળ્યું હતું. આ સર્વે નેરેટિવ, પ્રોજેક્શન BD, ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ લો એન્ડ ડિપ્લોમસી (IILD) અને જાગોરન ફાઉન્ડેશન દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવ્યો હતો. બાંગ્લાદેશમાં 12 ફેબ્રુઆરીએ 300 સંસદીય બેઠકો પર સામાન્ય ચૂંટણીઓ યોજાશે. બાંગ્લાદેશની સંસદમાં 350 બેઠકો છે, જેમાંથી 50 બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત હોય છે. ચૂંટણીના પરિણામો પછી, અનામત બેઠકો પક્ષોને જીતેલી બેઠકોના પ્રમાણમાં આપવામાં આવે છે. જમાતના નેતાએ કહ્યું- અમે ટકરાવની રાજનીતિ નથી કરી રહ્યા જમાતના પ્રમુખ શફીકુર રહેમાનનું કહેવું છે કે તેમની પાર્ટી હવે વિરોધ અને ટકરાવની રાજનીતિ નહીં, પરંતુ લોકોના હિતોની રાજનીતિ કરી રહી છે. તેમણે મેડિકલ કેમ્પ લગાવવા, પૂર પીડિતોને મદદ કરવા અને આંદોલનમાં માર્યા ગયેલા લોકોના પરિવારોને સહાયતા આપવાની વાત કરી. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે લોકોમાં અગાઉની સરકારની નીતિઓ પ્રત્યે ગુસ્સો છે, જેનો ફાયદો જમાતને મળ્યો. પાર્ટી હવે ‘ઇસ્લામ જ સમાધાન છે’નો નારો આપીને પોતાને એક નૈતિક વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરી રહી છે. ઢાકામાં નાળિયેર પાણી વેચનાર મોહમ્મદ જલાલે મીડિયાને જણાવ્યું કે લોકો હવે જૂના પક્ષોથી થાકી ગયા છે અને તેમને જમાત એક નવો અને સ્પષ્ટ વિકલ્પ લાગે છે. અવામી લીગ પર પ્રતિબંધથી જમાતને ફાયદો શક્ય ઓગસ્ટ 2024માં થયેલા વિદ્યાર્થી આંદોલન પછી તત્કાલીન વડાપ્રધાન શેખ હસીનાની સરકાર પડી ગઈ હતી, જેના પછી તેમની પાર્ટી અવામી લીગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. ત્યારથી નોબેલ વિજેતા મોહમ્મદ યુનુસ દેશની વચગાળાની સરકાર ચલાવી રહ્યા છે. રોઇટર્સ અનુસાર, અવામી લીગ પર પ્રતિબંધ લાગ્યા પછી બાંગ્લાદેશના રાજકારણમાં ખાલી જગ્યા બની, જેનો ફાયદો જમાત-એ-ઇસ્લામીને મળ્યો. લાંબા સમયથી હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલી આ પાર્ટી હવે સત્તાની નજીક દેખાઈ રહી છે. જમાતે જાહેરાત કરી છે કે તે 179 બેઠકો પર ચૂંટણી લડશે. બીજી તરફ BNPની કમાન હવે ખાલિદા ઝિયાના પુત્ર તારિક રહેમાનના હાથમાં છે. ખાલિદા ઝિયાનું તાજેતરમાં અવસાન થયું છે. બાંગ્લાદેશમાં ભારતના લોકસભા ચૂંટણી જેવી જ ચૂંટણી પ્રક્રિયા બાંગ્લાદેશમાં પણ ભારતના લોકસભા ચૂંટણી જેવી જ ચૂંટણી પ્રક્રિયા છે. અહીં સંસદ સભ્યોની ચૂંટણી ભારતની જેમ જ ફર્સ્ટ-પાસ્ટ-ધ-પોસ્ટ પ્રણાલી દ્વારા થાય છે. એટલે કે, જે ઉમેદવારને એક મત પણ વધુ મળશે, તેની જ જીત થશે. ચૂંટણી પરિણામ આવ્યા પછી સૌથી મોટી પાર્ટી કે ગઠબંધનના સાંસદો પોતાના નેતાની પસંદગી કરે છે અને તે જ વડાપ્રધાન બને છે. રાષ્ટ્રપતિ દેશના વડાપ્રધાન પદના શપથ લેવડાવે છે. અહીંની સંસદમાં કુલ 350 બેઠકો છે. તેમાંથી 50 બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત છે. અનામત બેઠકો પર ચૂંટણી થતી નથી, જ્યારે 300 બેઠકો માટે દર પાંચ વર્ષે સામાન્ય ચૂંટણીઓ થાય છે. ભારતની સંસદમાં લોકસભા ઉપરાંત રાજ્યસભા પણ હોય છે, પરંતુ બાંગ્લાદેશની સંસદમાં માત્ર એક જ સદન છે. બાંગ્લાદેશમાં સરકારનો વડો કોણ હોય છે? ભારતની જેમ જ બાંગ્લાદેશમાં પણ વડાપ્રધાન જ સરકારના વડા હોય છે. રાષ્ટ્રપતિ દેશના પ્રમુખ હોય છે, જેમની ચૂંટણી રાષ્ટ્રીય સંસદ દ્વારા કરવામાં આવે છે. બાંગ્લાદેશમાં રાષ્ટ્રપતિ માત્ર એક ઔપચારિક પદ છે અને સરકાર પર તેમનું કોઈ વાસ્તવિક નિયંત્રણ હોતું નથી. 1991 સુધી રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી અહીં પણ સીધી જનતા કરતી હતી, પરંતુ બાદમાં બંધારણીય ફેરફાર કરવામાં આવ્યો. આના દ્વારા રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી સંસદ દ્વારા થવા લાગી. શેખ હસીના 20 વર્ષ સુધી બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન રહ્યા હતા. જમાતનો ભૂતકાળ બની સૌથી મોટી નબળાઈ જમાત-એ-ઇસ્લામીનો ઇતિહાસ તેની સૌથી મોટી નબળાઈ માનવામાં આવે છે. પાર્ટીએ 1971માં પાકિસ્તાનથી બાંગ્લાદેશની આઝાદીનો વિરોધ કર્યો હતો. તે સમયે તેના ઘણા નેતાઓ પર પાકિસ્તાની સેના સાથે મળીને આઝાદી સમર્થકોની હત્યામાં સામેલ હોવાના આરોપો લાગ્યા હતા. આ જ કારણોસર આજે પણ બાંગ્લાદેશના એક મોટા વર્ગમાં જમાત વિરુદ્ધ નારાજગી છે. જોકે, પાર્ટીનો દાવો છે કે તેના લગભગ 2 કરોડ સમર્થકો અને 2.5 લાખ રજિસ્ટર્ડ સભ્યો છે. ગઠબંધન કરીને છબી સુધારવાનો પ્રયાસ કરી રહી જમાત જમાતે NCP અને અન્ય ઇસ્લામિક પક્ષો સાથે ગઠબંધન કર્યું છે. અલ જઝીરા અનુસાર, આનાથી જમાતની કટ્ટરપંથી છબી થોડી નબળી પડી શકે છે અને તે યુવાનો સુધી પહોંચી શકે છે. હવે પાર્ટી પોતાને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અને સમાજ સેવા કરતી પાર્ટી તરીકે રજૂ કરી રહી છે. શેખ હસીનાના ગયા પછી કટ્ટરપંથી હુમલા વધ્યા છે. છેલ્લા એક મહિનામાં 9 હિંદુઓની હત્યા, મંદિરો અને સૂફી દરગાહો પર હુમલા થયા છે. જમાતનું કહેવું છે કે તે આ ધાર્મિક હિંસામાં સામેલ નથી અને તેણે પહેલીવાર એક હિંદુ ઉમેદવાર કૃષ્ણા નંદીને ટિકિટ આપી છે. જમાતે 300 બેઠકો પર એક પણ મહિલા ઉમેદવાર ઉતાર્યા નથી, જોકે તેનું કહેવું છે કે અનામત 50 બેઠકો પર મહિલાઓને પ્રતિનિધિત્વ આપી શકાય છે. મહિલા અધિકાર સંગઠનોને ડર છે કે સત્તામાં આવ્યા પછી જમાત મહિલાઓના અધિકારો પર પ્રતિબંધ લગાવી શકે છે. શેખ હસીનાની સરકારે જમાત પર ઘણી કાર્યવાહી કરી શેખ હસીનાએ 2009માં સરકાર બનાવ્યા પછી જમાત પર કડક કાર્યવાહી કરી હતી. 1971ના યુદ્ધ અપરાધોની સજા સંભળાવવા માટે 2010માં ઇન્ટરનેશનલ ક્રાઇમ્સ ટ્રિબ્યુનલ બનાવવામાં આવ્યું. આ ટ્રિબ્યુનલે તત્કાલીન જમાત પ્રમુખ મતિઉર રહેમાન નિઝામી અને મહાસચિવ અલી અહસાન મોહમ્મદ મુજાહિદ સહિત ઘણા નેતાઓને ફાંસીની સજા સંભળાવી હતી. જોકે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંગઠનોએ આ ટ્રાયલ્સ પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. બાંગ્લાદેશની એક અદાલતે 2013માં કહ્યું હતું કે જમાતની વિચારધારા દેશના બિનસાંપ્રદાયિક બંધારણ સાથે મેળ ખાતી નથી. આ પછી પાર્ટી પર ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો અને તે લગભગ 15 વર્ષ સુધી રાજકારણથી દૂર રહી. ઓગસ્ટ 2024માં શેખ હસીનાની સરકાર પડ્યા પછી મોહમ્મદ યુનુસની વચગાળાની સરકારે જમાત પરનો પ્રતિબંધ હટાવી દીધો. આ પછી પાર્ટીનું સંગઠન ઝડપથી મજબૂત બન્યું. ભારત પર શું અસર પડશે રાજકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો જમાત સત્તામાં આવશે, તો બાંગ્લાદેશ પાકિસ્તાનની નજીક જઈ શકે છે, જેનાથી ભારતની ચિંતા વધી શકે છે. જોકે, જમાતનો દાવો છે કે તે બધા દેશો સાથે સંતુલિત સંબંધો ઈચ્છે છે. BNP પ્રમુખ તારિક રહેમાન 17 વર્ષ પછી બાંગ્લાદેશ પાછા ફર્યા છે અને ચૂંટણી લડી રહ્યા છે. સર્વેમાં BNP હજુ પણ થોડી આગળ છે, પરંતુ બંને વચ્ચે માત્ર 2-4%નો ફરક છે. આ જ કારણોસર માનવામાં આવે છે કે આ વખતની ચૂંટણી બાંગ્લાદેશના ઇતિહાસનો સૌથી રસપ્રદ અને નિર્ણાયક મુકાબલો હોઈ શકે છે. ભારત-બાંગ્લાદેશના સંબંધો સૌથી તણાવપૂર્ણ તબક્કામાં બાંગ્લાદેશના પૂર્વ પીએમ શેખ હસીના ઓગસ્ટ 2024માં ભારત આવ્યા હતા, ત્યારથી બંને દેશોના સંબંધોમાં તણાવ સતત વધી રહ્યો છે. તાજેતરમાં જ બંને દેશોના સંબંધો સૌથી તણાવપૂર્ણ તબક્કામાં પહોંચી ગયા છે. ભારત સરકારે રવિવારે બાંગ્લાદેશને એવો દેશ ગણાવ્યો છે, જ્યાં અધિકારીઓ પોતાના પરિવાર સાથે રહી શકશે નહીં. BBC અનુસાર, તેનો સીધો અર્થ એ છે કે જે ભારતીય અધિકારીઓ કે રાજદ્વારીઓ બાંગ્લાદેશમાં કામ કરશે તેઓ હવે પોતાના પતિ-પત્ની અને બાળકોને ત્યાં લઈ જઈ શકશે નહીં. પહેલા આ નિયમ ફક્ત કેટલાક જ દેશોમાં લાગુ હતો જેમ કે પાકિસ્તાન, ઇરાક, અફઘાનિસ્તાન અને દક્ષિણ સુદાન. હવે બાંગ્લાદેશનું નામ પણ આ યાદીમાં સામેલ કરી દેવામાં આવ્યું છે અને આ નિર્ણય એક જાન્યુઆરીથી લાગુ થઈ ચૂક્યો છે. બાંગ્લાદેશમાં પહેલાથી તૈનાત અધિકારીઓને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે તેમના પરિવારને આઠ જાન્યુઆરી સુધીમાં ભારત પરત ફરવાનું હતું. જેમના બાળકો શાળામાં ભણી રહ્યા હતા તેમને વધુ 7 દિવસનો સમય આપવામાં આવ્યો હતો. આ નિર્ણય પછી ઢાકા, ચટગાંવ, ખુલના, સિલહટ અને રાજશાહીમાં રહેતા ભારતીય અધિકારીઓના પરિવારોને ખૂબ જ ઝડપથી ભારત પાછા આવવું પડ્યું.