સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ શુક્રવારે દુનિયાના નકશાને લઈને એક ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો. જેમાં જૂના મર્કેટર વર્લ્ડ મેપની જગ્યાએ એવા નકશાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે, જેમાં દેશો અને મહાદ્વીપોનો આકાર તેમના વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળની વધુ નજીક દેખાય છે. નવા નકશામાં આફ્રિકા પહેલા કરતા ઘણું મોટું, જ્યારે યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકા નાના દેખાશે. એશિયાના કેટલાક ભાગોનો આકાર પણ તુલનાત્મક રીતે નાનો દેખાશે. આ પ્રસ્તાવ ટોગોએ રજૂ કર્યો હતો અને તેને આફ્રિકન યુનિયન (African Union)નું સમર્થન મળ્યું. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં પ્રસ્તાવની તરફેણમાં 164 દેશોએ મત આપ્યો, જ્યારે 6 દેશો મતદાનથી દૂર રહ્યા. અમેરિકા એકમાત્ર દેશ હતો જેણે પ્રસ્તાવની વિરુદ્ધમાં મત આપ્યો. અમેરિકાએ પ્રસ્તાવનો વિરોધ કેમ કર્યો? અમેરિકાએ આ પહેલની સખત ટીકા કરી. અમેરિકી પ્રતિનિધિ યારીના ફેરેન્સેવિચે કહ્યું કે સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ વિશ્વની વાસ્તવિક સમસ્યાઓ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ, ન કે 16મી સદીના નકશાને બદલવા જેવી ચર્ચાઓ પર. તેમણે તેને એક વૈચારિક એજન્ડા ગણાવ્યો અને કહ્યું કે આવી ચર્ચાઓને કારણે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પોતાની વિશ્વસનીયતા ગુમાવી રહ્યું છે. જ્યારે, આફ્રિકન યુનિયને આ નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું. તેણે તેને વિશ્વનો નકશો વધુ સચોટ અને સમાન બનાવવા માટેનું ઐતિહાસિક પગલું ગણાવ્યું. વર્તમાન નકશામાં છેવટે શું સમસ્યા હતી? દુનિયામાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા નકશાઓમાંનો એક મર્કેટર નકશો છે. તેને યુરોપિયન મેપ મેકર ગેરાર્ડસ મર્કેટર દ્વારા 1569માં બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ નકશાની એક મોટી વિશેષતા એ છે કે તે સમુદ્રમાં રસ્તો નક્કી કરવા અને જહાજોના નેવિગેશન માટે ખૂબ ઉપયોગી છે. પરંતુ આખી ગોળ પૃથ્વીને સપાટ નકશા પર દર્શાવવાને કારણે તેમાં દેશો અને ખંડોનો આકાર વાસ્તવિકતાથી અલગ દેખાવા લાગે છે. જેમ જેમ કોઈ વિસ્તાર વિષુવવૃત્તથી દૂર જાય છે, તે નકશા પર જરૂરિયાત કરતાં વધુ મોટો દેખાવા લાગે છે. આ જ કારણ છે કે ઉત્તરી અને દક્ષિણી ભાગોના ઘણા વિસ્તારો વાસ્તવિકતા કરતાં ઘણા મોટા દેખાય છે. ગ્રીનલેન્ડ તેનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ છે. મર્કેટર નકશામાં ગ્રીનલેન્ડ દક્ષિણ અમેરિકા જેટલું જ દેખાય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં બંનેના કદમાં ઘણો મોટો તફાવત છે. ગ્રીનલેન્ડનું ક્ષેત્રફળ આશરે 22 લાખ ચોરસ કિલોમીટર છે. તે લગભગ ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો જેટલું છે. જ્યારે આફ્રિકાનું ક્ષેત્રફળ આશરે 3 કરોડ ચોરસ કિલોમીટર છે. એટલે કે આફ્રિકા ગ્રીનલેન્ડ કરતાં લગભગ 14 ગણું મોટું છે. તેમ છતાં, મર્કેટર નકશાને જોઈને બંનેનું કદ લગભગ એકસરખું લાગી શકે છે. આ જ તફાવત છે જેને હવે ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આફ્રિકન દેશો નકશો બદલવાની માગ કેમ કરી રહ્યા હતા? આફ્રિકન દેશોનું કહેવું છે કે વાત માત્ર નકશા પર કોઈ દેશ કે ખંડના નાના-મોટા દેખાવાની નથી. દુનિયાનો નકશો એ પણ નક્કી કરે છે કે આપણે અલગ-અલગ ભાગોને કઈ દ્રષ્ટિથી જોઈએ છીએ. UN સમક્ષ રજૂ કરાયેલા પ્રસ્તાવમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે મર્કેટર નકશામાં આફ્રિકાનું વાસ્તવિક કદ ઘણું નાનું દેખાય છે. લાંબા સમય સુધી આવા ચિત્રને જોવાથી લોકોના મનમાં આફ્રિકાના કદ અને વૈશ્વિક મહત્વ વિશે ખોટી ધારણા બની શકે છે. પ્રસ્તાવમાં લેટિન અમેરિકા અને દક્ષિણ એશિયાનો પણ ઉલ્લેખ છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે નકશામાં આ પ્રદેશોનું નાનું દેખાવું તેમની વિકાસ જરૂરિયાતો, માળખાકીય સુવિધાઓ અને આર્થિક ક્ષમતાને પણ ઓછી આંકવાની ધારણા બનાવી શકે છે. આફ્રિકન દેશ ટોગોના વિદેશ મંત્રી રોબર્ટ ડુસેએ કહ્યું કે નકશા માત્ર ભૂગોળ સમજવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે શિક્ષણ અને લોકોની વિચારસરણીને પણ પ્રભાવિત કરે છે. ન્યુઝીલેન્ડ પણ જૂના નકશાથી પરેશાન હતું આફ્રિકા એકમાત્ર એવો પ્રદેશ નથી જેને જૂના નકશાથી ફરિયાદ રહી છે. ન્યુઝીલેન્ડ પણ લાંબા સમયથી વિશ્વના નકશા પર પોતાની જગ્યાને લઈને મજાક કરતું રહ્યું છે. 2018માં ન્યુઝીલેન્ડની એક પર્યટન જાહેરાતમાં તત્કાલીન વડાપ્રધાન જેસિન્ડા આર્ડર્ન પણ જોવા મળ્યા હતા. તેમાં મજાકિયા અંદાજમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે વિશ્વના ઘણા નકશાઓમાં ન્યુઝીલેન્ડ જાણે ગાયબ જ થઈ જાય છે. ખરેખર, મર્કેટર નકશામાં ન્યુઝીલેન્ડ નીચે જમણી બાજુએ એકદમ કિનારે દેખાય છે. ઘણીવાર નકશામાં તે સંપૂર્ણપણે છૂટી પણ જાય છે. ઇક્વલ અર્થ નકશાના કેટલાક સ્વરૂપોમાં ઓશનિયાને કેન્દ્રની નજીક લાવવામાં આવે છે. આનાથી ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડ જેવા દેશોની સ્થિતિ પણ વધુ પ્રમુખ દેખાય છે. શું UNનો નિર્ણય બધા પર લાગુ પડશે? ના. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાનો આ પ્રસ્તાવ કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા નથી. એટલે કે, તે દેશો, શાળાઓ, પુસ્તક પ્રકાશકો કે ટેક કંપનીઓને મર્કેટર નકશો હટાવવા માટે મજબૂર કરતો નથી. પરંતુ આનાથી નકશા બનાવવા અને શીખવવામાં એવી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે, જેમાં દેશો અને ખંડોનું વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ વધુ સચોટ દેખાય. મર્કેટર નકશાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાની વાત પણ કહેવામાં આવી નથી. દરિયાઈ અને હવાઈ નેવિગેશનમાં તેનો ઉપયોગ ચાલુ રહી શકે છે, કારણ કે તેમાં દિશાઓને સાચી રાખવાની વિશેષતા છે.