ગીતકાર અને લેખક મનોજ મુન્તશિરનો નાટ્ય શો ‘રાધા સે રણભૂમિ તક’ આજે 22 અને 23 ઓગસ્ટના રોજ મધ્યપ્રદેશના ઇન્દોરના લતા મંગેશકર ઓડિટોરિયમમાં મંચિત થવા જઈ રહ્યો છે. નીલમ મુન્તશિર અને વિક્રમ મેહરાએ આ શોનું નિર્માણ કર્યું છે. પુનીત જે. પાઠકના ડિરેક્શનમાં બનેલા આ શોમાં શ્રીકૃષ્ણની વણકહી યાત્રાને જીવંત કરવામાં આવી છે. દિવ્ય ભાસ્કર સાથેની ખાસ વાતચીતમાં મનોજ મુન્તશિરે શ્રીકૃષ્ણના મનોવિજ્ઞાન, 50થી વધુ પુસ્તકોના અધ્યયન સાથે સંકળાયેલી 2 વર્ષની લેખન યાત્રા, રાધા-કૃષ્ણના અતૂટ પ્રેમ અને આજની જેન-ઝી (Gen-Z) પેઢી માટે શ્રીકૃષ્ણના સંદેશાઓ પર ખૂલીને વાત કરી. પ્રશ્ન: ‘રાધાથી રણભૂમિ સુધી’ પહોંચતા-પહોંચતા કૃષ્ણમાં સૌથી મોટો બદલાવ શું જોવા મળે છે? જવાબ:કૃષ્ણમાં કંઈ બદલાયું જ નથી. કૃષ્ણ હંમેશા પ્રેમમાં, નીતિમાં, યુદ્ધમાં અને દર્શનમાં પણ પૂર્ણ હતા. જે પૂર્ણ હોય તે કેવી રીતે બદલાય? પ્રશ્ન: દર્શકોએ આ શો શા માટે જોવો જોઈએ? જવાબ: અમારો શો કોઈ રેસમાં નથી. અમે કોઈનાથી સારા કે શ્રેષ્ઠ બનવાનો પ્રયાસ નથી કરી રહ્યા. અમે બસ કૃષ્ણની એક એવી યાત્રા તમારી સામે રજૂ કરવા માંગીએ છીએ, જે તમે આ પહેલા કોઈ મંચ, સિનેમા કે ટેલિવિઝન પર જોઈ નહીં હોય. શોમાં કેટલાક એવા પળો છે, જેના પર મેં દર્શકોનું રડવું સાંભળ્યું છે, તો વળી અનેક એવી પળો પણ છે, જ્યાં લોકો સીટ પરથી ઉઠીને નાચે છે. રાધા-કૃષ્ણની અંતિમ મુલાકાત, ગાંધારીનો શ્રાપ, કૃષ્ણનું મૃત્યુ, દ્રૌપદીનું ચીરહરણ અને જે રીતે અમે ગીતા સાર રજૂ કરી શક્યા. આ બધી ક્ષણો અવિસ્મરણીય બનીને ઉભરી આવ્યા છે. અને સૌથી મોટી વાત એ છે કે, આ આખા પરિવાર માટે એક મનોરંજક અને ભાવનાત્મક અનુભવ છે. બાળકો તેને યુદ્ધના ભવ્ય દ્રશ્યો માટે જોઈ શકે છે, મોટાઓ તેના સંગીત અને વૈભવ માટે અને વડીલો ગીતા સાર દરમિયાન ભાવુક થયા વિના કદાચ રહી શકશે નહીં. આ શો લખવા માટે મેં 50થી વધુ પુસ્તકો વાંચ્યા. શ્રીમદ્ ભાગવત અને હરિવંશ પુરાણ સહિત અનેક શાસ્ત્રો અને કૃષ્ણ પર લખાયેલા ગ્રંથોનો અભ્યાસ કર્યો અને બે વર્ષથી વધુની લેખન યાત્રા પછી તેને આકાર આપ્યો. હું તમને ફક્ત એક વાર આ શો જોવા વિનંતી કરું છું. તે પછી દર્શકો પોતે તેને સાત-આઠ વાર જોવા પાછા આવે છે. મુંબઈમાં અમને ઘણા એવા લોકો મળ્યા, જેઓ સતત આઠમી વાર શો જોવા આવ્યા હતા. અમારા નિર્માતા વિક્રમ મેહરા અને નીલમ મુન્તશિર અને ડિરેક્ટર પુનીત જે. પાઠકે મળીને એક એવો શો તૈયાર કર્યો છે, જેના પર મને ખૂબ ગર્વ છે. પ્રશ્ન: પ્લેના નામમાં જ એક આખી યાત્રા છે. તમારા માટે કૃષ્ણ શું છે – પ્રેમી, રણનીતિકાર, દાર્શનિક કે યોદ્ધા? જવાબ: મારા કૃષ્ણ પૂર્ણ પરમેશ્વર છે. તેઓ મનુષ્ય યોનિમાં જન્મ્યા, તેથી પ્રેમી પણ છે, સખા પણ, ગુરુ પણ, પુત્ર પણ અને પિતા પણ. પરંતુ મારા માટે કૃષ્ણ સૌથી મોટા દાર્શનિક યોદ્ધા છે, જે કહે છે કે, “તે શાંતિ નિંદનીય છે, જે યુદ્ધથી ડરે અને તે યુદ્ધ વંદનીય છે, જે શાંતિ માટે લડવામાં આવે.” પ્રશ્ન: આ વાર્તામાં તમારી સૌથી મોટી વણકહી વાત શું છે? જવાબ: એક એવો પ્રશ્ન છે, જે મને હંમેશા વ્યથિત કરતો રહ્યો છે. જ્યારે કૃષ્ણ પોતાના અંતિમ ક્ષણોમાં મૃત્યુ સામે હતા, ત્યારે તેમના મનમાં શું ચાલી રહ્યું હતું? ભગવાન શું વિચારી રહ્યા હતા? અમે તે જ વણકહેલી ક્ષણને સમજવાનો અને અનુભવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પ્રશ્ન: કૃષ્ણની યાત્રામાં તમને સૌથી વધુ પ્રભાવિત કરનારી ઘટના કઈ છે? જવાબ: જો એક હોય તો કહું. પરંતુ બે વાતો મને ખાસ કરીને પ્રભાવિત કરે છે, યુદ્ધ અને શાંતિ વચ્ચેનું તે સંતુલન જે કૃષ્ણ સ્થાપી શક્યા. આજની દુનિયા આ સંતુલન સ્થાપવામાં નિષ્ફળ રહી છે. અને બીજી વાત, સફળતાને સુખ સમજવાની આપણી ભૂલ. કૃષ્ણની જીવન યાત્રાથી તમે સમજશો કે સફળતા અને સુખમાં અંતર છે. એકવાર કૃષ્ણ તરફ પાછા ફરો, બધા ઉત્તર મળી જશે. પ્રશ્ન: રાધા અને કૃષ્ણ ક્યારેય એક કેમ ન થઈ શક્યા? જવાબઃ રાધા અને કૃષ્ણ એક કેવી રીતે હોય, જ્યારે બે હતા જ નહીં! કૃષ્ણ ક્યારેય રાધાથી દૂર ગયા જ નહીં. તેઓ માથાથી પગ સુધી સ્વયં રાધા બની ગયા હતા. આજે પણ જો તમારે કૃષ્ણને બોલાવવા હોય, તો રાધા રાણીનું નામ લેવું પડે છે. ‘રાધે-રાધે બોલો, ચાલ્યા આવશે બિહારી.’ સવાલ: કૃષ્ણનું સૌથી મોટું હથિયાર શું હતું બુદ્ધિ, નીતિ કે મનોવિજ્ઞાન? જવાબ:કૃષ્ણનું સૌથી મોટું સુપરપાવર મનોવિજ્ઞાન હતું. કૃષ્ણ દુનિયાના સૌથી પહેલા મનોવૈજ્ઞાનિક ચિકિત્સક હતા. પશ્ચિમનો આ દાવો એકદમ પાયાવિહોણો છે કે મનોવિજ્ઞાનના જનક સિગ્મંડ ફ્રોઈડ હતા. ફ્રોઈડથી 5000 વર્ષ પહેલા મનોવિજ્ઞાનનું સૌથી મોટું શાસ્ત્ર અવતરિત થઈ ચૂક્યું હતું, જેને આપણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા કહીએ છીએ. 700 શ્લોકોનું એક કેપ્સ્યુલ છે ભગવદ્ ગીતા, જે સંસારના દરેક દુઃખની દવા છે. ગીતાને સરળતાથી સમજવી હોય, તો એકવાર ‘રાધાથી રણભૂમિ સુધી’ જુઓ, ગીતાનું આનાથી ભાવુક રૂપ કદાચ તમે અત્યાર સુધી જોયું નહીં હોય. પ્રશ્ન: જો કૃષ્ણ પોતે તમને પૂછે કે ‘મારી વાર્તા લખતી વખતે તમે મને કેટલો સમજ્યા?’ તો તમે શું કહેશો? જવાબ: હું કૃષ્ણને સમજવાનો બિલકુલ દાવો કરતો નથી. મારો એક જ દાવો છે અને તે અભિમાનની હદ સુધી છે. હું કૃષ્ણમાં વિશ્વાસ કરું છું, મેં તેમના હાથ પકડી લીધા છે, તેઓ જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં લઈ જાય. હું મારા બધા શ્રોતાઓ અને દર્શકોને એક જ વિનંતી કરું છું. કૃષ્ણનો હાથ પકડીને ચાલો, જીવનમાં ક્યારેય કોઈના પગ પકડવાની નોબત નહીં આવે. પ્રશ્ન: લેખક તરીકે શું ડર લાગ્યો કે ક્યાંક આસ્થા આડી ન આવી જાય અથવા કલ્પના મર્યાદા ન ઓળંગી જાય? જવાબ: મેં પહેલાં પોતાને કૃષ્ણ વિશે જેટલું શક્ય બન્યું તેટલું ભર્યું અને તે પછી લખવાનું શરૂ કર્યું. 50થી વધુ પુસ્તકો વાંચ્યા, કૃષ્ણ પર લખાયેલા ગ્રંથો વાંચ્યા, ગીતા વાંચી અને પૂરી શ્રદ્ધા અને સમર્પણ સાથે આ યાત્રામાં ઉતર્યો. અને જ્યારે અમારી સાથે શ્રીનાથજીના આશીર્વાદ હોય, તો પછી ચિંતા શાની? અમે આખા દેશમાં લગભગ 30 હાઉસફુલ શો કર્યા છે અને દરેક જગ્યાએથી ફક્ત પ્રશંસા જ સાંભળવા મળી છે. આ કૃષ્ણજીની જ કૃપા છે. હવે 22 અને 23 ઓગસ્ટે ઇન્દોરના લતા મંગેશકર ઓડિટોરિયમમાં ચાર શો છે. માતા અહિલ્યાબાઈ હોલકરના યશસ્વી સંતાનોને, મારા ઇન્દોરના સાથીઓને હું હાથ જોડીને વિનંતી કરું છું કે, એકવાર આવો અને કૃષ્ણને નવા દૃષ્ટિકોણથી અનુભવો. પ્રશ્ન: રાધા-કૃષ્ણની વાર્તાનો કોઈ એવો પાસો છે, જેને સિનેમાએ હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે સ્પર્શ કર્યો નથી? જવાબ:મને લાગે છે કે અમારો આખો શો જ એવો છે. જે રીતે અમે કૃષ્ણની વાર્તા રજૂ કરી છે, જે દૃષ્ટિકોણ અને જે ભાવ સાથે તેને મંચ પર ઉતારી છે, તેવું પ્રસ્તુતિકરણ આ દેશમાં આજ સુધી કોઈ માધ્યમ પર થયું નથી. પ્રશ્ન: આ જ વર્ષે આવેલી ‘કૃષ્ણાવતારમ’ના પ્રેઝન્ટેશન વિશે શું કહેશો, જેને ખૂબ પ્રશંસા મળી? જવાબ:ચોક્કસ, તે ખૂબ જ સારી ફિલ્મ છે. જનતાએ તેને વખાણી છે અને આ જ સૌથી મોટી મંજૂરી છે. મેં હજી ફિલ્મ જોઈ નથી, પરંતુ મારા ઘણા મિત્રોએ ફિલ્મ જોઈ અને તેની ખૂબ પ્રશંસા કરી. પ્રશ્ન: આજની પેઢી સંબંધો, કારકિર્દી અને સંઘર્ષ વચ્ચે ગૂંચવાયેલી છે. તેમને કૃષ્ણ પાસેથી શું શીખવું જોઈએ? જવાબ: હું Gen-Z ને ફક્ત એટલું જ કહેવા માંગીશ- સંઘર્ષ તો જીવનમાં હશે જ, પરંતુ વિશ્વાસ રાખો, જેણે સંઘર્ષ આપ્યા છે, તે જ સફળતા પણ આપશે. “નારાયણ તારી સાથે ન હોત, તો જગ છૂટી ગયું હોત, કાગળની નૈયા જેવો તું ક્યારનો ડૂબી ગયો હોત, કોઈ ધરાતલ હશે જેના પર તારા પગ ટક્યા હશે, યુદ્ધ લખ્યા છે જો જીવનમાં તો કેશવ પણ લખ્યા હશે.”