ઈરાને 19 માર્ચે વિશ્વના સૌથી અદ્યતન અમેરિકી ફાઇટર જેટ F-35ને તોડી પાડવાનો દાવો કર્યો. ઈરાની મીડિયા પ્રેસ ટીવી અનુસાર, ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) એ તેની સ્વદેશી ‘મજીદ’ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ દ્વારા તેને તોડી પાડ્યું.

જો આ સાચું હોય તો, ઈરાન આવું કરનાર પ્રથમ દેશ હશે. F-35 ફાઇટર જેટને લગભગ બે દાયકાથી અમેરિકી સૈન્ય શક્તિનું સૌથી મોટું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આ સૌથી પ્રીમિયમ ફાઇટર જેટ છે, જેને ખાસ કરીને એવી રીતે બનાવવામાં આવ્યું છે કે તે વિશ્વની સૌથી મજબૂત એર ડિફેન્સ સિસ્ટમમાં પણ પકડાયા વિના ઘૂસીને હુમલો કરી શકે.

ઈરાનનો દાવો છે કે તેણે આ ‘અદૃશ્ય’ ગણાતા જેટની નબળાઈ પકડી લીધી છે. મજીદ ડિફેન્સ સિસ્ટમે F-35 માંથી નીકળતી ઇન્ફ્રારેડ એટલે કે ગરમીને પકડીને તેને નિશાન બનાવ્યું. ઈરાનનું કહેવું છે કે F-35 ભલે રડારથી બચવામાં સક્ષમ હોય, પરંતુ તેના એન્જિનમાંથી નીકળતી ગરમીને સંપૂર્ણપણે છુપાવી શકાતી નથી.

તે જ સમયે, અમેરિકી વેબસાઇટ CNN એ પણ સૂત્રોને ટાંકીને જણાવ્યું હતું કે ઈરાનના હુમલાઓને કારણે F-35 ને મિડલ ઈસ્ટમાં ઇમરજન્સી લેન્ડિંગ કરવી પડી છે.

ઈરાનની ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) એ 19 માર્ચે F-35 પર થયેલા હુમલાના ફૂટેજ જાહેર કર્યા છે, જોકે તેની પુષ્ટિ થઈ શકી નથી.

દાવો- માત્ર 1 મિસાઈલથી F-35 ને તોડી પાડ્યું

ઈરાની મીડિયા અનુસાર, પહેલા એવું માનવામાં આવતું હતું કે F-35 ને તોડી પાડવા માટે ‘તલાશ’ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ હવે કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે મજીદ શોર્ટ-રેન્જ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમે જ F35 ને તોડી પાડ્યું છે.

મજીદ ડિફેન્સ સિસ્ટમ રડારને બદલે ઇન્ફ્રારેડ ટેકનોલોજી પર કામ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં, F-35 ની અંદર લાગેલા સેન્સર અને ચેતવણી સિસ્ટમ આ ખતરાને સરળતાથી ઓળખી શકતા નથી.

F-35 પાસે જે ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ હોય છે, તે સામાન્ય રીતે દુશ્મનના રડાર સિગ્નલને જામ કરી દે છે. પરંતુ અહીં તે સંપૂર્ણપણે નકામા સાબિત થયા.

ઈરાન દ્વારા જાહેર કરાયેલા વીડિયો અનુસાર, આ હુમલામાં માત્ર એક મિસાઈલ જ પૂરતી હતી. આનાથી એ દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો કે સિસ્ટમ કેટલી સચોટ છે અને F-35 ની ગરમી સંબંધિત નબળાઈ કેટલી મોટી છે.

મજીદ એર ડિફેન્સ 6km દૂર સુધી નિશાન સાધી શકે છે

મજીદ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને ઈરાને 2021માં પહેલીવાર સાર્વજનિક રીતે પ્રદર્શિત કરી હતી. તેને ખાસ કરીને નજીકની રેન્જની સુરક્ષા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

આ સિસ્ટમની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે રડાર પર નિર્ભર નથી રહેતી, પરંતુ ઇન્ફ્રારેડ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે. આ જ કારણ છે કે રડારથી બચવા માટે ડિઝાઇન કરાયેલા વિમાનો પણ તેની નજરથી બચી શકતા નથી.

મજીદ સિસ્ટમ સામાન્ય રીતે ઓછી ઊંચાઈએ ઉડતા લક્ષ્યોને પકડવા માટે બનાવવામાં આવી છે. તેની મારક ક્ષમતા લગભગ 700 મીટરથી લઈને 6 કિલોમીટર સુધીની માનવામાં આવે છે. આ કારણોસર, તે એવી પરિસ્થિતિઓમાં વધુ અસરકારક હોય છે જ્યાં દુશ્મનના વિમાન અથવા ડ્રોનને કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર ઉપર આવવું પડે છે.

આને ‘પોઈન્ટ ડિફેન્સ’ સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે, એટલે કે તેને એરબેઝ, સૈન્ય મથકો, રડાર સ્ટેશન અથવા કોઈ મહત્વપૂર્ણ ઇમાર જેવી જગ્યાઓની સીધી સુરક્ષા માટે તૈનાત કરવામાં આવે છે.

આ સિસ્ટમ સામાન્ય રીતે મોબાઇલ પ્લેટફોર્મ પર લગાવવામાં આવે છે, એટલે કે જરૂરિયાત મુજબ તેને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ઝડપથી ખસેડી શકાય છે. આનાથી દુશ્મન માટે તેનું ચોક્કસ સ્થાન શોધવું મુશ્કેલ બની જાય છે.

રડાર સિસ્ટમ બંધ કરીને અમેરિકાને છેતર્યું

ઈરાન મુજબ તેઓ પહેલેથી જ આવી સ્થિતિ માટે તૈયારી કરી રહ્યા હતા. જેમ કે ક્યારે શું કરવું, કઈ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવો, દુશ્મનને કેવી રીતે છેતરવો. આ બધું પહેલેથી જ નક્કી હતું.

જણાવવામાં આવ્યું છે કે 28 ફેબ્રુઆરીએ જ્યારે અમેરિકા અને ઇઝરાયલે પહેલો હુમલો શરૂ કર્યો, ત્યારે ઈરાને જાણી જોઈને પોતાની અસલી રડાર સિસ્ટમને બંધ કરી દીધી અને તેમને સુરક્ષિત જગ્યાઓ પર છુપાવી દીધા.

તેમની જગ્યાએ નકલી રડાર સિસ્ટમ લગાવી દેવામાં આવી. આ સામાન્ય નકલી માળખાં નહોતા, પરંતુ એવા ડિકોય હતા જે અસલી રડાર જેવા જ સિગ્નલ મોકલતા હતા. દરેક ડિકોય બનાવવામાં લગભગ 10 હજાર ડોલર સુધીનો ખર્ચ આવે છે.

અમેરિકા અને ઇઝરાયલના ડ્રોન, જે કેમેરા અને ઇન્ફ્રારેડ સેન્સરથી નુકસાનનું આકલન કરે છે, તેમને લાગ્યું કે તેમણે ઈરાનની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને તબાહ કરી દીધી છે.

આ નકલી ઠેકાણાંના નષ્ટ થવાથી અને અસલી રડાર બંધ રહેવાથી અમેરિકા અને ઇઝરાયલને એ વિશ્વાસ થઈ ગયો કે ઈરાનની એર ડિફેન્સ સંપૂર્ણપણે ખતમ થઈ ચૂકી છે.

આ જ આધાર પર અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ અને ઇઝરાયલી વાયુસેનાએ માની લીધું કે હવે તેમને સરસાઈ મળી ગઈ છે. એટલું જ નહીં, અમેરિકાના રક્ષા મંત્રી પીટ હેગસેથે 19 માર્ચની સવારે દાવો પણ કર્યો કે ઇરાનની હવાઈ સુરક્ષાને ખતમ કરી દેવામાં આવી છે.

પરંતુ આ જ સૌથી મોટી ભૂલ સાબિત થઈ. આ વિશ્વાસમાં આવીને અમેરિકા અને ઇઝરાયલે પોતાના સૌથી એડવાન્સ ફાઇટર જેટ, જેમ કે F-35 ને ઇરાનની અંદર ઊંડાણ સુધી મોકલવાનું શરૂ કરી દીધું.

10 દિવસ પછી અસલી રડાર સિસ્ટમ શરૂ કર્યા

બીજી તરફ, ઇરાને ચૂપચાપ પોતાની અસલી રડાર સિસ્ટમ ફરીથી ચાલુ કરી દીધી અને મજીદ જેવા ઇન્ફ્રારેડ સિસ્ટમને તે જગ્યાઓ પર તૈનાત કરી દીધા, જ્યાંથી અમેરિકા-ઇઝરાયલના ફાઇટર જેટ્સ આવવાની સંભાવના હતી.

જેમ જ F-35 તે વિસ્તારમાં પહોંચ્યું, તેને કોઈ નબળી કે બંધ પડેલી ડિફેન્સ સિસ્ટમ ન મળી. પરંતુ તેને સંપૂર્ણપણે તૈયાર અને મજબૂત એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનો સામનો કરવો પડ્યો, જે પહેલાથી જ તે જ તકની રાહ જોઈ રહી હતી.

નોંધ- આ સંપૂર્ણ જાણકારી ઇરાનના દાવાઓ અને રિપોર્ટ્સ પર આધારિત છે. તેની હજુ સુધી સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી

સિંગાપોરમાં એક બેઝ પર તૈનાત F-35B ફાઇટર જેટ્સ. તસવીર જૂન 2025ની છે.

દુનિયાભરમાં F-35ની છબી પર સવાલ

ઈરાનના F-35 તોડી પાડવાના દાવાએ દુનિયાભરની સેનાઓ અને સંરક્ષણ નિષ્ણાતોને ચોંકાવી દીધા છે. અત્યાર સુધી ઘણા દેશોની રણનીતિ એ વિચાર પર આધારિત હતી કે F-35 લગભગ અજેય છે, પરંતુ આ દાવા પછી આ ધારણા પર સવાલો ઉઠવા લાગ્યા છે.

તેની અસર હવે ઘણા દેશોના નિર્ણયોમાં દેખાવા લાગી છે. સ્પેને F-35 ખરીદવાની યોજના છોડી દીધી છે અને યુરોપના ફાઇટર જેટ્સ પર રોકાણ કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે.

ભારતે પણ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે તે F-35 ખરીદશે નહીં અને તેના ઘરેલું પ્રોજેક્ટ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં આ સોદાને રદ કરવાની માગ ઉઠી રહી છે અને કેનેડા પણ વધારાના વિમાનોની ખરીદી પર ફરીથી વિચાર કરી રહ્યું છે.

હાલમાં અમેરિકા પાસે લગભગ 450 થી 500 F-35 જેટ ઉપલબ્ધ છે. F-35 ને વિશ્વનો સૌથી મોંઘો હથિયાર કાર્યક્રમ માનવામાં આવે છે, જેની કુલ કિંમત લગભગ 1.7 ટ્રિલિયન ડોલર હોવાનું કહેવાય છે.

દાવો- અમેરિકી હવાઈ ક્ષમતાને ઘણું નુકસાન થયું

ઈરાની મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, અમેરિકા અને ઈઝરાયલને આ સમગ્ર સંઘર્ષમાં સતત નુકસાન વેઠવું પડ્યું છે. ઈરાનના એર ડિફેન્સ સિસ્ટમે અમેરિકા-ઈઝરાયલના 125 થી વધુ એડવાન્સ ડ્રોન તોડી પાડ્યા છે.

આમાં ઓછામાં ઓછા 10 MQ-9 રીપર ડ્રોન તોડી પાડવામાં આવ્યા છે. 9 ડ્રોન ઉડાન દરમિયાન તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે એક ડ્રોન જોર્ડનના એરબેઝ પર ઊભું હતું, જેને બેલિસ્ટિક મિસાઈલથી નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હતું.

MQ-9 રીપર ડ્રોનને અમેરિકાની દેખરેખ અને હુમલાની ક્ષમતાનો મહત્વનો ભાગ માનવામાં આવે છે. તેની કિંમત લગભગ 30 મિલિયન ડોલર (લગભગ 250 કરોડ રૂપિયા) છે.

ઈરાનનો દાવો છે કે તેની ઇન્ફ્રારેડ સિસ્ટમ આવા ડ્રોન સામે ખાસ કરીને અસરકારક સાબિત થઈ છે, જેમ કે અગાઉ યમનમાં પણ જોવા મળ્યું હતું.

રિપોર્ટમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ઇરાકમાં સક્રિય ઇસ્લામિક રેઝિસ્ટન્સ ગ્રુપે પશ્ચિમ ઇરાક ઉપર એક KC-135 ટેન્કર વિમાનને તોડી પાડ્યું હતું, જેમાં સવાર તમામ 6 લોકોના મોત થયા હતા. આ ઉપરાંત, સાઉદી અરેબિયાના એક એરબેઝ પર ઊભેલા 5 KC-135 ટેન્કર વિમાનને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું.

આ ઘટનાઓને અમેરિકાની સૈન્ય યોજનામાં ગડબડના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે, કારણ કે ઈરાનના સતત મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓને કારણે અમેરિકી અને ઈઝરાયલી દળોને વારંવાર પોતાની સ્થિતિ બદલવી પડી રહી છે, જેનાથી ભૂલ થવાની સંભાવના વધી જાય છે.

જો સરખામણી કરીએ તો, 2011માં લિબિયામાં અમેરિકાના અભિયાન દરમિયાન 4 મહિનામાં માત્ર 3 લડાયક નુકસાન નોંધાયા હતા. જ્યારે અહીં એક મહિનાથી પણ ઓછા સમયમાં આટલા મોટા નુકસાનની વાત કહેવામાં આવી રહી છે.

દિવ્ય ભાસ્કરને Google પર મનપસંદ સોર્સ બનાવો