આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન, સોશિયલ મીડિયા અને ક્લાઉડ સ્ટોરેજ આપણી જિંદગીનો અહમ હિસ્સો બની ગયા છે. પરંતુ વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી તેના ઓનલાઈન ડેટા, ફોટોઝ અને ચેટ્સનું શું થાય? આ મૂંઝવતા પ્રશ્ન પર ગુજરાતની એક સિવિલ કોર્ટે સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મૃત વ્યક્તિનો iCloud ડેટા પણ તેમની કાનૂની સંપત્તિનો જ એક ભાગ છે અને ડિજિટલ વારસા પર કાનૂની વારસદારોનો જ હક્ક રહેશે. આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં ડિજિટલ દુનિયાના નિયમોને બદલી નાખશે.

કંપનીએ ડેટા આપવાનો ઇનકાર કર્યો

આ સમગ્ર કેસ પાટનગર ગાંધીનગરથી શરૂ થયો હતો, જ્યાં એક વ્યક્તિના અચાનક અવસાન બાદ પરિવાર ભાવનાત્મક રીતે તૂટી પડ્યો હતો. મૃતકના iPhone અને iCloud એકાઉન્ટમાં કૌટુંબિક તસવીરો, વીડિયો અને મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો લૉક હતા. પરિવારે જ્યારે આ ડેટા મેળવવા માટે એપલ (Apple) કંપનીનો સંપર્ક કર્યો, ત્યારે કંપનીએ ગોપનીયતા નીતિઓ નો હવાલો આપીને ડેટા આપવાનો ઇનકાર કર્યો અને કોર્ટનો સત્તાવાર આદેશ લાવવા જણાવ્યું હતું. આથી મૃતકની પત્ની અને પુત્રીએ ન્યાય માટે કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા.

ડિજિટલ ડેટા હવે ‘જંગમ મિલકત’ ગણાશે

કેસની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે મૃતકની પુત્રીને એસ્ટેટના સંચાલક નિયુક્ત કરી એપલ કંપનીને તમામ ટેકનિકલ સહાય પૂરી પાડી ડેટા પુનઃપ્રાપ્ત કરી આપવા આદેશ કર્યો છે. ભારતમાં ડિજિટલ વારસા અંગે કોઈ અલગ કાયદો ન હોવા છતાં, કોર્ટે જણાવ્યું કે ભારતીય કાયદામાં મિલકતની વ્યાખ્યા એટલી વ્યાપક છે કે તેમાં ડિજિટલ સંપત્તિનો સમાવેશ થઈ શકે. કોર્ટે આ માટે ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) અને ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટમાં ક્રિપ્ટોકરન્સી અને NFTs ની માન્યતાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

ગોપનીયતાના પ્રશ્ન પર કોર્ટની સ્પષ્ટતા

આ નિર્ણયથી મૃત્યુ પછી ગોપનીયતાના અધિકાર અંગે મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો હતો. તેના પર કોર્ટે ઐતિહાસિક સ્પષ્ટતા કરી કે, “ગોપનીયતાનો અધિકાર એ સંપૂર્ણ વ્યક્તિગત અધિકાર છે, જે વ્યક્તિના મૃત્યુ સાથે જ સમાપ્ત થઈ જાય છે.” તેથી ગોપનીયતાના નામે કાનૂની વારસદારોને મૃતકની ડિજિટલ એસેટ્સ મેળવતા રોકી શકાય નહીં. જો કોઈ વ્યક્તિએ ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ 2023હેઠળ નોમિની ન બનાવ્યો હોય, ત્યારે આ ચૂકાદો દેશભરમાં એક મોટી મિસાલ સાબિત થશે.

ભારતમાં કાયદો હજુ પણ સ્પષ્ટ નથી.

ભારતનો ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ 2023 વ્યક્તિઓને તેમના મૃત્યુ પછી તેમના ડેટાને હેન્ડલ કરવા માટે કોઈને નિયુક્ત કરવાની મંજૂરી આપે છે. જો કે, જો કોઈ નોમિની અગાઉ નિયુક્ત ન કરવામાં આવ્યો હોય તો અનુસરવાની પ્રક્રિયા વિશે કાયદો સ્પષ્ટ નથી.

આ પણ વાંચો—-     Valsad : સાસુ-જમાઈના અનૈતિક સંબંધોનો આવ્યો ભયાનક અંત, દુષ્કર્મ બાદ હત્યા કરનાર લંપટ જમાઈ ઝડપાયો