એક સમય હતો જ્યારે આપણે કંઈક ખરીદતા, એટલે તે આપણું બની જતું. કાર હોય, ઘર હોય, પુસ્તકો હોય કે સંગીત – માલિકીનો એક ગર્વ હતો. પરંતુ આજે, ખાસ કરીને Gen-Z માટે, માલિકી કરતા સુવિધા વધારે મહત્વની બની ગઈ છે. પરિણામે, આપણે એક એવી દુનિયામાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છીએ જ્યાં દરેક વસ્તુ “ભાડે” છે – જેને આપણે સબ્સ્ક્રિપ્શન કહીએ છીએ.

શાકભાજી પણ સબ્સ્ક્રિપ્શન પર મળવા

આ ટ્રેન્ડ ફક્ત Netflix અથવા Spotify સુધી સીમિત નથી. આજે ભારતમાં કાર, ફર્નિચર, કપડાં, ગ્રોસરી અને અહીં સુધી કે શાકભાજી પણ સબ્સ્ક્રિપ્શન પર મળવા લાગ્યા છે. રિપોર્ટ મુજબ, મોટા પ્રમાણમાં ભારતીયો હવે ફૂડ બોક્સ અને મીલ કિટ્સ માટે સબ્સ્ક્રિપ્શન પસંદ કરી રહ્યા છે. કારણ એક જ – “લાઇફ સરળ બને”.

પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે, આ સુવિધાની કિંમત શું છે?

દર મહિને ઓટો-ડેબિટ થતું બિલ, ભૂલાઈ ગયેલા સબ્સ્ક્રિપ્શન્સ અને રદ કરવામાં આવતી મુશ્કેલીઓ આપણને ધીમે ધીમે આર્થિક રીતે કમજોર બનાવે છે. ભારતમાં RBI દ્વારા નિયમો હોવા છતાં, રિકરિંગ પેમેન્ટ્સ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આ સમસ્યા ફક્ત ભારત પૂરતી નથી. વિશ્વભરમાં નિષ્ણાતો આને “ડિજિટલ સામંતવાદ” કહી રહ્યા છે. આજે તમે મોંઘી કાર ખરીદો છો, પરંતુ તેની કેટલીક સુવિધાઓ માટે દર મહિને ફી ચૂકવવી પડે છે. એટલે કે, શરીર તમારું છે, પણ તેનો “કંટ્રોલ” કંપની પાસે છે.

સબ્સ્ક્રિપ્શન મોડેલ સોનાની ખાણ સમાન

કંપનીઓ માટે સબ્સ્ક્રિપ્શન મોડેલ સોનાની ખાણ સમાન છે. સંશોધન બતાવે છે કે જે ગ્રાહકો સબ્સ્ક્રિપ્શન રદ કરવાનું ભૂલી જાય છે, તેઓ કંપનીને ઘણી વધારે આવક આપે છે. આ માટે “ડાર્ક પેટર્ન”નો પણ ઉપયોગ થાય છે – સાઇન-અપ સરળ, પરંતુ કેન્સલ કરવું મુશ્કેલ. આ બાબતે અમેરિકાની Federal Trade Commission દ્વારા કડક નિયમોની ચર્ચા થઈ રહી છે, અને Adobe તથા Amazon જેવી કંપનીઓ કાનૂની પડકારોનો સામનો કરી રહી છે.

પહેલેથી આ સિસ્ટમ

આ સિસ્ટમ નવી નથી. દૂધવાળા અને પેપરવાળાના સમયથી સબ્સ્ક્રિપ્શન હતું. પરંતુ ત્યારે વસ્તુ વપરાશ પછી પણ તમારી જ રહેતી. આધુનિક મોડેલ 1970માં HBO અને પછી 1990માં AOL સાથે આગળ વધ્યો. 2010 પછી, સોફ્ટવેર ઉદ્યોગે તેને અત્યંત આક્રમક બનાવ્યો.

 લોકો ફરી ભૌતિક વસ્તુઓ

સારા સમાચાર એ છે કે હવે લોકો ફરી ભૌતિક વસ્તુઓ તરફ વળતા જોવા મળે છે – પુસ્તકો, DVD, વિનાઇલ. કારણ સરળ છે: જે તમારા હાથમાં છે, એ જ ખરેખર તમારું છે. સબ્સ્ક્રિપ્શન સુવિધાજનક છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે આર્થિક સ્વતંત્રતા માટે ખતરનાક બની શકે છે. અંતે પ્રશ્ન એક જ છે – આપણે ખુશ છીએ કે ફક્ત “એક્સેસ”માં ફસાયેલા છીએ?

આ  પણ વાંચો : Anthropic AI : પેન્ટાગોન vs AI કંપની, કોણ જીતશે આ ટેક્નોલોજી યુદ્ધ?