આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની વધતી કિંમતો વચ્ચે ભારતમાં તેલ કંપનીઓ પેટ્રોલ-ડીઝલની કિંમતમાં 2.5 રૂપિયા સુધીનો વધારો કરી શકે છે. હાલમાં દેશમાં 15 મેથી અત્યાર સુધી પેટ્રોલ અને ડીઝલની કિંમતોમાં આશરે ₹7.5 પ્રતિ લિટરનો વધારો થયો છે. રેટિંગ એજન્સી ક્રિસિલે મંગળવારે (2 જૂન) તેના રિપોર્ટમાં દાવો કર્યો હતો કે, જો ગ્લોબલ માર્કેટમાં ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતો આ જ રીતે વધતી રહેશે, તો તેલ કંપનીઓ પોતાનું નુકસાન ઘટાડવા માટે આવનારા દિવસોમાં કુલ વધારાને ₹10 પ્રતિ લિટર સુધી લઈ જઈ શકે છે. ફ્યુઅલ મોંઘું થવાથી છૂટક મોંઘવારી પણ વધશે રિપોર્ટ અનુસાર, ફ્યુઅલની કિંમતોમાં ₹7.5 પ્રતિ લિટરનો આ વધારો સીધો જ છૂટક મોંઘવારીમાં લગભગ 36 બેસિસ પોઈન્ટ્સ (0.36%) ઉમેરી શકે છે. જ્યારે, જો આ વધારો ₹10 પ્રતિ લિટર સુધી પહોંચે છે, તો મોંઘવારી પર તેની અસર વધીને લગભગ 48 બેસિસ પોઈન્ટ્સ (0.48%) થઈ જશે. રિપોર્ટ મુજબ, ઇંધણ મોંઘું થવાથી ટ્રાન્સપોર્ટેશન, લોજિસ્ટિક્સ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ કોસ્ટ વધશે, જેની સીધી અસર આવનારા મહિનાઓમાં ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ અને રોજિંદા કન્ઝ્યુમર ગુડ્સ પર દેખાશે. માલભાડું વધવાથી રસોડાનું બજેટ બગડશે ભારતમાં માલસામાનની હેરફેરનો લગભગ 71% હિસ્સો માર્ગ પરિવહન દ્વારા થાય છે અને ટ્રાન્સપોર્ટર્સના કુલ ઓપરેટિંગ ખર્ચમાં ઇંધણ (ડીઝલ)નો હિસ્સો લગભગ 42% હોય છે. રિટેલ ફ્યુઅલ મોંઘું થવાથી ટ્રાન્સપોર્ટેશન કોસ્ટ વધશે જે આખી સપ્લાય ચેઇનને પ્રભાવિત કરશે. ક્રિસિલ મુજબ, પરિવહન પર નિર્ભર રહેતી ખાદ્ય શ્રેણીઓ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થશે. આ વસ્તુઓના ભાવ વધવાની સૌથી વધુ આશંકા સિમેન્ટ, કપડાં અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ પણ મોંઘા થઈ શકે છે ફ્યુલના ભાવ વધવાથી માત્ર ખોરાક જ નહીં, પરંતુ કોર ઇન્ફ્લેશન (બિન-ખાદ્ય અને બિન-ઊર્જા મોંઘવારી) પણ વધશે. મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર પહેલાથી જ ક્રૂડ ઓઇલ, પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સ અને નેચરલ ગેસની ઊંચી કિંમતોથી ઝઝૂમી રહ્યું છે. ક્રિસિલે જણાવ્યું કે કાપડ, કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, લાકડાના ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ અને સિરામિક જેવી કન્સ્ટ્રક્શન સામગ્રીઓ સૌથી વધુ ટ્રાન્સપોર્ટ-ઇન્ટેન્સિવ (પરિવહન પર નિર્ભર) ઉદ્યોગો છે. માંગ સ્થિર હોવાથી કંપનીઓ વધતા ખર્ચનો બોજ સીધો ગ્રાહકો પર નાખી શકે છે અથવા કિંમત તે જ રાખીને પેકેટનું કદ નાનું કરવાનો રસ્તો અપનાવી શકે છે. આ ઉપરાંત કેમિકલ્સ, કોલસો અને મેટલ સંબંધિત પ્રોડક્ટ્સની ઇનપુટ કોસ્ટ પણ વધશે. GST કપાતથી થોડી રાહત, પરંતુ ક્રૂડ $112ને પાર રિપોર્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સપ્ટેમ્બર 2025માં સરકાર દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઓટોમોબાઇલ, કપડાં અને FMCG જેવી માસ-કન્ઝમ્પશન આઇટમ્સ પર કરવામાં આવેલી GST કપાતથી ગ્રાહકોને થોડી રાહત ચોક્કસ મળશે, પરંતુ આ રાહત મોંઘા તેલના આંચકાને સંપૂર્ણપણે બેઅસર કરી શકશે નહીં. ચાલુ નાણાકીય વર્ષ (FY27) ના શરૂઆતના બે મહિનામાં ક્રૂડ ઓઇલની સરેરાશ કિંમત $112 પ્રતિ બેરલ રહી છે, જે ક્રિસિલના આખા વર્ષના અંદાજ ($95 પ્રતિ બેરલ) કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે. જોકે, વર્તમાન હેડલાઇન ફુગાવો RBI ના 4% ના લક્ષ્યથી નીચે છે, પરંતુ ક્રિસિલનો અંદાજ છે કે તે ઉપરની તરફ વલણ કરશે. તેમ છતાં, તે RBI ના 2-6% ના ટોલરન્સ બેન્ડ (સંતોષકારક મર્યાદા) ની અંદર જ રહેશે. કેન્દ્રીય બેંક આ સપ્લાય-સાઇડ પ્રેશરની સાથે-સાથે ખરાબ ચોમાસા અને અલ નીનોના જોખમો પર પણ કડક નજર રાખશે. પેટ્રોલ-ડીઝલની કિંમતોમાં શા માટે વધારો થયો? આ વધારાનું મુખ્ય કારણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતોમાં થતી વધઘટ છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 70 ડોલર હતા, જે હવે વધીને 100 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર પહોંચી ગયા છે. ક્રૂડના ભાવ વધવાને કારણે તેલ કંપનીઓ દબાણમાં હતી. તેથી, કંપનીઓએ નુકસાન ભરપાઈ કરવા માટે આ પગલું ભર્યું છે. જો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેશે તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધુ વધારો થઈ શકે છે. બેઝ પ્રાઈસથી ત્રણ-ચાર ગણા સુધી વધી જાય છે કિંમત આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ અને ડોલર સામે રૂપિયાની સ્થિતિના આધારે દેશમાં ઈંધણના ભાવ નક્કી કરવામાં આવે છે. સરકારી તેલ કંપનીઓ ‘ડેઈલી પ્રાઈસ રિવિઝન’ હેઠળ દરરોજ સવારે 6 વાગ્યે નવા ભાવ અપડેટ કરે છે. ગ્રાહક સુધી પહોંચતા પહેલા તેલના ભાવમાં અનેક પ્રકારના ટેક્સ અને ખર્ચ ઉમેરાય છે: 1. કાચા તેલની કિંમત (બેઝ પ્રાઇસ): ભારત તેની જરૂરિયાતનો લગભગ 90% ક્રૂડ આયાત કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી ખરીદેલા બેરલના હિસાબે પ્રતિ લિટર તેલની કિંમત નક્કી થાય છે. 2. રિફાઇનિંગ અને કંપનીઓનો ચાર્જ: કાચા તેલને દેશની રિફાઇનરીઓમાં શુદ્ધ કરીને પેટ્રોલ-ડીઝલ બનાવવામાં આવે છે. આમાં રિફાઇનિંગ ખર્ચ અને કંપનીઓનો માર્જિન શામેલ હોય છે. 3. કેન્દ્ર સરકારની એક્સાઇઝ ડ્યુટી: રિફાઇનરીમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી કેન્દ્ર સરકાર તેના પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી (ઉત્પાદન શુલ્ક) અને રોડ સેસ લગાવે છે. આ સમગ્ર દેશમાં બધા રાજ્યો માટે સમાન હોય છે. 4. ડીલર કમિશન: તેલ કંપનીઓ જે ભાવે ડીલરોને ઇંધણ વેચે છે, તેમાં ડીલરોનું પોતાનું નિશ્ચિત કમિશન ઉમેરવામાં આવે છે, જે પેટ્રોલ અને ડીઝલ માટે અલગ-અલગ હોય છે. 5. રાજ્ય સરકારનો વેટ (VAT): સૌથી છેલ્લે રાજ્ય સરકારો પોતાના હિસાબે વેટ અથવા લોકલ સેલ્સ ટેક્સ લગાવે છે. જેમ કે દરેક રાજ્યના વેટ દરો અલગ હોય છે, તેથી દિલ્હી, મુંબઈ, કોલકાતા અને ચેન્નઈ જેવા અલગ-અલગ શહેરોમાં ઇંધણની કિંમતો પણ અલગ-અલગ થઈ જાય છે. પેટ્રોલ-ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી 10-10 રૂપિયા ઘટાડી હતી સરકારે 27 માર્ચના રોજ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રાખવા માટે સ્પેશિયલ એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ₹10-10નો ઘટાડો કર્યો હતો. પેટ્રોલ પર ડ્યુટી ₹13 પ્રતિ લિટરથી ઘટાડીને ₹3, જ્યારે ડીઝલ પર ₹10થી શૂન્ય કરી દેવામાં આવી હતી. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એક લિટર પેટ્રોલ પર કુલ ₹21.90 એક્સાઇઝ ડ્યુટી વસૂલવામાં આવતી હતી. સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટ્યા પછી તે ₹11.90 રહી ગઈ હતી. તેવી જ રીતે, એક લિટર ડીઝલ પર કુલ સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી ₹17.8 થી ઘટીને ₹7.8 પર આવી ગઈ હતી. સરકારનો આ નિર્ણય પેટ્રોલ-ડીઝલની કિંમતોને સ્થિર રાખવા માટે હતો. આ નિર્ણયને કારણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધ્યા ન હતા. પીએમ મોદીએ કહ્યું હતું- ઇંધણનો ઉપયોગ ઓછો કરો વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 10 મેના રોજ તેલંગાણામાં એક કાર્યક્રમ દરમિયાન પશ્ચિમ એશિયાના ભૌગોલિક-રાજકીય સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગનો સુઝાવ આપ્યો હતો. પીએમએ કહ્યું હતું કે આજે સમયની માંગ છે કે પેટ્રોલ, ગેસ અને ડીઝલનો ઉપયોગ ખૂબ જ સંયમથી કરવામાં આવે. આપણી પાસે તેલના મોટા કુવા નથી. આપણે આજે આ સંકલ્પ લેવો પડશે કે આગળના 1 વર્ષ સુધી કોઈ પણ કાર્યક્રમ હોય, સોનું ન ખરીદીએ.