પાકિસ્તાને તેના ગેરકાયદેસર કબજા હેઠળના ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને દેશનું પાંચમું રાજ્ય (પ્રાંત) બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે. ગુરુવારે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન વિધાનસભાએ સર્વસંમતિથી એક પ્રસ્તાવ પસાર કરીને કેન્દ્ર સરકારને બંધારણમાં સુધારો કરીને આ ક્ષેત્રને રાજ્યનો દરજ્જો આપવાની માંગ કરી. પ્રસ્તાવમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનના લોકોને પાકિસ્તાનના અન્ય રાજ્યોના નાગરિકોની જેમ સમાન બંધારણીય, રાજકીય અને લોકતાંત્રિક અધિકારો આપવામાં આવે. આ સાથે આ ક્ષેત્રને નેશનલ એસેમ્બલી, સેનેટ અને અન્ય સંઘીય બંધારણીય સંસ્થાઓમાં પ્રતિનિધિત્વ આપવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે. પ્રસ્તાવ પર મુખ્યમંત્રી, સ્પીકર, ડેપ્યુટી સ્પીકર, વિરોધ પક્ષના નેતા અને બે અપક્ષ ધારાસભ્યોની સહીઓ છે. હવે તેને આગળની મંજૂરી માટે પાકિસ્તાનની સંસદમાં મોકલવામાં આવશે. પ્રસ્તાવમાં શું-શું છે? હાલમાં પાકિસ્તાનમાં ચાર જ રાજ્યો છે – પંજાબ, સિંધ, બલુચિસ્તાન અને ખૈબર પખ્તુનખ્વા. ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન અત્યાર સુધી મર્યાદિત સ્વશાસન હેઠળ સંચાલિત થતું રહ્યું છે અને તેને પાકિસ્તાનના અન્ય રાજ્યો જેવો બંધારણીય દરજ્જો પ્રાપ્ત નથી. પ્રસ્તાવમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને હજુ કાયમી નહીં, પરંતુ અસ્થાયી (પ્રોવિઝનલ) ધોરણે રાજ્ય બનાવવામાં આવશે. જો ભવિષ્યમાં જમ્મુ-કાશ્મીર વિવાદનો કોઈ ઉકેલ નીકળે છે, તો તે મુજબ આ ક્ષેત્રની સ્થિતિ ફરીથી નક્કી કરી શકાશે. આ સાથે જ પ્રસ્તાવમાં એવી પણ માંગ કરવામાં આવી છે કે જ્યાં સુધી ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને રાજ્યનો દરજ્જો ન મળે, ત્યાં સુધી પાકિસ્તાનની કેન્દ્ર સરકાર અને ચારેય રાજ્યો એ સુનિશ્ચિત કરે કે આ ક્ષેત્રને પણ સરકારી ભંડોળ અને રાષ્ટ્રીય સંસાધનોમાં યોગ્ય હિસ્સો મળે. એટલે કે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને પણ અન્ય રાજ્યોની જેમ વિકાસ માટે ભંડોળ આપવામાં આવે. ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનનું રાજ્ય બનવું કેટલું મુશ્કેલ? પાકિસ્તાન લાંબા સમયથી કહેતું રહ્યું છે કે જમ્મુ-કાશ્મીર વિવાદનો અંતિમ ઉકેલ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC)ના પ્રસ્તાવો અનુસાર જનમત સંગ્રહ (પ્લેબિસાઇટ) દ્વારા થવો જોઈએ. પાકિસ્તાન મુજબ, ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન પણ આ જ વિવાદિત ક્ષેત્રનો ભાગ છે. આ જ કારણોસર નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વિધાનસભામાંથી પ્રસ્તાવ પસાર થયા પછી પણ ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને પાકિસ્તાનનું કાયમી પાંચમું રાજ્ય બનાવવું સરળ નહીં હોય. આવું કરવાથી પાકિસ્તાનના તે જૂના વલણ પર સવાલો ઉઠી શકે છે, જેમાં તે કાશ્મીરને વિવાદિત ક્ષેત્ર ગણાવતું રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે પ્રસ્તાવમાં ફક્ત અસ્થાયી (પ્રોવિઝનલ) રાજ્ય બનાવવાની વાત કહેવામાં આવી છે. ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને 2009માં પ્રથમ વખત વિધાનસભા મળી 1947થી લઈને ઘણા દાયકાઓ સુધી ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનનું પ્રશાસન સીધું પાકિસ્તાનની કેન્દ્ર સરકારના હાથમાં રહ્યું. અહીં ન તો પ્રાંતનો દરજ્જો હતો અને ન તો લોકોને પોતાના પ્રતિનિધિઓ દ્વારા શાસન ચલાવવાનો અધિકાર મળ્યો હતો. 2009માં પાકિસ્તાને ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન એમ્પાવરમેન્ટ એન્ડ સેલ્ફ-ગવર્નન્સ ઓર્ડર લાગુ કર્યો. આ અંતર્ગત પ્રથમ વખત અહીં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ યોજવામાં આવી અને સ્થાનિક સરકાર બનાવવામાં આવી. જોકે, વિધાનસભાના અધિકારો મર્યાદિત હતા અને મોટા નિર્ણયો કેન્દ્ર સરકાર અને વડાપ્રધાનના હાથમાં જ રહ્યા. ત્યારબાદ 2018માં ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન ઓર્ડર-2018 લાગુ કરવામાં આવ્યો, જે અંતર્ગત સ્થાનિક વિધાનસભા અને મુખ્યમંત્રીને પહેલા કરતા વધુ અધિકારો આપવામાં આવ્યા. આમ છતાં, ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન આજ સુધી પાકિસ્તાનનું બંધારણીય રાજ્ય બની શક્યું નથી. ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન અને ભારતનો શું સંબંધ છે? ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન ટ્રાન્સ-હિમાલયી ક્ષેત્રમાં કાશ્મીર ખીણની ઉત્તર-પશ્ચિમમાં આવેલું છે. તે ક્યારેક જમ્મુ-કાશ્મીર રિયાસતનો ભાગ હતો. તે સમયે રિયાસત પાંચ ભાગમાં વહેંચાયેલી હતી – જમ્મુ, કાશ્મીર, લદ્દાખ, ગિલગિટ વજાહત અને ગિલગિટ એજન્સી. આજે પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના જમ્મુ-કાશ્મીર ક્ષેત્રનો લગભગ 85% હિસ્સો ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન (નોર્ધન એરિયાઝ)માં છે, જ્યારે લગભગ 15% હિસ્સો પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર (PoK) કહેવાય છે. ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર (CPEC) પણ આ જ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે. પાકિસ્તાનની જીવાદોરી ગણાતી સિંધુ નદી પણ સૌથી પહેલા આ જ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશે છે. ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન ભારતથી અલગ કેવી રીતે થયું? પાકિસ્તાને તેને બંધારણમાં શા માટે સામેલ ન કર્યું?