રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા ટૂંક સમયમાં દેશમાં પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમરથી બનેલી નોટોનો પ્રથમ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવા જઈ રહ્યું છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, આ દેશમાં નવી જનરેશનની કરન્સી લાવવાના RBIના પ્લાનનું આગલું પગલું છે. ₹10 અને ₹20ની નોટોથી ટ્રાયલ શરૂ થશે રિઝર્વ બેંક શરૂઆતના તબક્કામાં સૌથી પહેલા નાની કિંમતની નોટો પર તેનું પરીક્ષણ કરશે. અધિકારીક સૂત્રો પાસેથી મળેલી માહિતી અનુસાર, પ્રથમ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ₹10 અને ₹20ની કિંમતની નાની નોટો સાથે શરૂ થવાની અપેક્ષા છે. આ ટ્રાયલના પરિણામો અને અનુભવોના આધારે જ RBI આગળનો નિર્ણય લેશે. જો આ પરીક્ષણ સંપૂર્ણપણે સફળ રહ્યું, તો RBI વર્ષ 2027થી દેશમાં આ પોલિમર નોટોનું ફુલ-સ્કેલ લોન્ચ શરૂ કરી શકે છે. નવી નોટ સાથે જૂની કાગળની નોટો પણ ચાલશે ભારતીય બજારમાં પોલિમર નોટોના આગમનનો અર્થ એ બિલકુલ નથી કે હાલની કાગળની નોટો તરત જ ચલણમાંથી બહાર થઈ જશે. RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નવી કરન્સી જૂની કાગળની નોટોની જગ્યા લેશે નહીં. RBIએ ગ્લોબલ ટેન્ડર બહાર પાડ્યું આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટની તૈયારીઓ ત્યારે તેજ બની ગઈ, જ્યારે RBIના નોટ-પ્રિન્ટિંગ યુનિટે વૈશ્વિક સ્તરે ‘એક્સપ્રેશન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ’ (EOI) જારી કર્યું. આ ટેન્ડર ખાસ પ્રકારની ‘પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ’ના ઉત્પાદન અને સપ્લાય માટે મંગાવવામાં આવ્યું છે, જેનો ઉપયોગ આ નોટો છાપવા માટે થાય છે. દસ્તાવેજો અનુસાર, વિશ્વભરના ઉત્પાદકોને અદ્યતન સુરક્ષા સુવિધાઓથી સજ્જ પોલિમર સબસ્ટ્રેટના સપ્લાય માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે. આ ટેન્ડર હેઠળ બોલીઓ જમા કરાવવાની છેલ્લી તારીખ 18 ઓગસ્ટ નક્કી કરવામાં આવી છે. નવી નોટો ફાટશે નહીં, પાણી-ધૂળથી પણ સુરક્ષિત રહેશે પોલિમરથી બનેલી બેંકનોટો પરંપરાગત કાગળની નોટોની સરખામણીમાં ઘણી વધુ ટકાઉ હોય છે. આ નોટો પાણી, ગંદકી અને ધૂળમાં પણ સુરક્ષિત રહે છે. આ ઉપરાંત, આ નોટો સરળતાથી ફાટતી પણ નથી. આ કારણોસર, તે બજારમાં લાંબા સમય સુધી ફાટ્યા વિના અને સ્વચ્છ રહે છે. પોલિમર શીટનો સૌથી મોટો ફાયદો એ પણ છે કે તેમાં એડવાન્સ સેફ્ટી ફીચર્સને સરળતાથી ઉમેરી શકાય છે. આનાથી નકલી નોટો બનાવનારા છેતરપિંડી કરનારાઓ માટે તેની નકલ કરવી લગભગ અશક્ય બની જાય છે, જેનાથી દેશની સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનશે. દુનિયાના ઘણા મોટા દેશોમાં પહેલાથી ચાલી રહી છે પોલિમર નોટો પોલિમર બેંકનોટનો ઉપયોગ દુનિયાના ઘણા વિકસિત દેશોમાં ઘણા સમયથી કરવામાં આવી રહ્યો છે. આમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ (યુકે) અને ન્યુઝીલેન્ડ જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે. RBIએ અગાઉ પણ દેશમાં ચલણમાં રહેલી નોટોનું આયુષ્ય વધારવા અને તેની ગુણવત્તા સુધારવા માટે પોલિમર નોટો લાવવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. હવે ટૂંક સમયમાં શરૂ થનારો આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ પહેલો વાસ્તવિક ટેસ્ટ હશે. જોકે, RBI તરફથી આ અંગે હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આવ્યું નથી. પોલિમર બેંકનોટ શું હોય છે? આ નોટો કાગળને બદલે એક ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક મટીરીયલ એટલે કે પોલિમર સબસ્ટ્રેટ પર છાપવામાં આવે છે. આ સ્પર્શમાં સામાન્ય નોટો જેટલી જ હળવી હોય છે, પરંતુ પાણીમાં ભીંજાવા છતાં ગળતી નથી અને લાંબા સમય સુધી ચાલે છે. એક્સપ્રેશન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ શું હોય છે? આ એક પ્રકારનો ગ્લોબલ ટેન્ડર ડોક્યુમેન્ટ હોય છે, જેના દ્વારા રિઝર્વ બેંક દુનિયાભરની અનુભવી અને યોગ્ય કંપનીઓને પ્રોજેક્ટ માટે પોતાની ક્ષમતા, ટેકનિક અને કિંમતો સાથે પ્રસ્તાવ મોકલવા આમંત્રણ આપે છે.